Darslar 51–52 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
51
Hol
Darslik: 79–80-betlar
MaqsadHolning ta’rifi, turlari (o‘rin, payt, ravish, daraja-miqdor, sabab, maqsad), ifodalanishi va tuzilishini bilish.
Yangi so‘zlar
hol · adverbial modifierpayt holi · hol of timesabab holi · hol of causemurakkab hol · compound hol
Tushuntirish
Hol — kesimga bog‘lanib, ish-harakat qayerda, qachon, qanday, nima sababdan, qanday maqsadda yoki qay darajada bajarilganini ko‘rsatadigan ikkinchi darajali bo‘lak. So‘rog‘iga va ma’nosiga qarab holning olti turi ajratiladi: o‘rin holi (qayerda? qayerga? qayerdan?), payt holi (qachon?), ravish holi (qanday?), daraja-miqdor holi (qancha? qay darajada?), sabab holi (nega? nima sababdan?) va maqsad holi (nima uchun? nima maqsadda?). Hol ko‘pincha ravish, kelishik qo‘shimchasi yoki ko‘makchi olgan ot va olmosh bilan, shuningdek sifat, son, taqlid so‘z hamda ravishdosh kabi fe’l shakllari bilan ifodalanadi. Bir so‘zdan iborat hol sodda hol, bir necha so‘zdan iborat birikma bilan ifodalangani esa murakkab hol bo‘ladi.
Sabab: «Yomg‘ir sababli ketmadik.» Maqsad: «Kitob olish uchun kutubxonaga bordim.» Daraja-miqdor: «U juda charchadi.» Murakkab hol: «Tong otmasdan oldin turdim.»
Sinfda faoliyat
Hol bayrog‘i: o‘qituvchi gapni o‘qiydi; o‘quvchilar hol turiga mos rangli kartochkani ko‘taradi.
Mashq
1
«Sinfdoshim erta tongda kutubxonaga bordi» da hollarni toping va turini ayting.
Erta tongda — payt holi (murakkab); kutubxonaga — o‘rin holi.
2
Hol qanday so‘roqlarga javob bo‘ladi?
Qanday? qayerda? qayerga? qayerdan? qachon? nega? nima uchun? qancha?
3
Maqsad holi bilan 1 ta, sabab holi bilan 1 ta gap tuzing.
Masalan: Dam olish uchun bog‘ga bordik. Charchoqdan uxlab qoldi.
4
Sodda hol va murakkab holning farqini misolda tushuntiring.
Sodda: tez; murakkab: juda tez, ko‘z ochib yumguncha — chunki bir necha so‘zdan iborat.