To‘g‘ri fikr yuritish qonunlari. Sofizmlar va paradokslar
Har bir fikr yuritishda bir nechta mulohaza — asoslar — va ulardan chiqariladigan xulosa bor; ular «demak» so‘zi bilan bog‘lanadi. Asoslar S, xulosa R bo‘lsa, fikr yuritish S ⇒ R shaklida yoziladi va u to‘g‘ri hisoblanadi, agar bu ifoda tavtologiya bo‘lsa. To‘rtta asosiy to‘g‘ri shakl: ((p ⇒ q) ∧ p) ⇒ q; ((p ⇒ q) ∧ ¬q) ⇒ ¬p; ((p ∨ q) ∧ ¬p) ⇒ q; ((p ⇒ q) ∧ (q ⇒ r)) ⇒ (p ⇒ r). ((p ⇒ q) ∧ q) ⇒ p esa tavtologiya emas (p yolg‘on, q rost bo‘lsa yolg‘on bo‘ladi), shuning uchun bunday xulosa noto‘g‘ri. Sofizm — xatosi ustalik bilan yashirilgan, noto‘g‘ri «isbot» (ko‘pincha nolga bo‘lish yashiringan bo‘ladi). Paradoks esa umumiy qabul qilingan fikrga zid, kutilmagan mulohaza; masalan, «Bu gap yolg‘on» gapi rost bo‘lsa ham, yolg‘on bo‘lsa ham ziddiyatga olib keladi.
| Nomi | Shakli |
|---|---|
| modus ponens | ((p ⇒ q) ∧ p) ⇒ q |
| modus tollens | ((p ⇒ q) ∧ ¬q) ⇒ ¬p |
| dizyunktiv sillogizm | ((p ∨ q) ∧ ¬p) ⇒ q |
| zanjir qoidasi | ((p ⇒ q) ∧ (q ⇒ r)) ⇒ (p ⇒ r) |
Xabarlar guruhida shunday yozishdi: «Rasmiy e’lonlarning hammasida havola bo‘ladi. Bu xabarda havola bor, demak u rasmiy». Bu xulosa noto‘g‘ri: havola boshqa xabarlarda ham bo‘ladi. To‘g‘ri xulosa teskarisi: havolasi yo‘q xabar bunday rasmiy e’lonlar qatoriga kirmaydi.
Faktlarni tekshiruvchilar mish-mish va reklamadagi xulosalarni mantiqiy shaklga solib ko‘radi, sudyalar dalillardan xulosa chiqarishda xatoga yo‘l qo‘ymaydi, dasturchilar xatoni izlaganda shu tarzda o‘ylaydi.
Maktab devoridagi e’lon yoki reklamadan «A bo‘lsa, B bo‘ladi» ko‘rinishidagi xulosani toping. Uning mantiqiy shaklini yozib, xulosa to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini aniqlang.
| p | q | p ⇒ q | (p ⇒ q) ∧ q | ((p ⇒ q) ∧ q) ⇒ p |
|---|---|---|---|---|
| T | T | T | T | T |
| T | F | F | F | T |
| F | T | T | T | F |
| F | F | T | F | T |
«Xatoni top» musobaqasi: o‘qituvchi tayyorlagan sodda sofizm (masalan, 2 = 1 «isboti») har bir guruhga beriladi; guruh qaysi qadamda nolga bo‘lish yoki noto‘g‘ri xulosa borligini topadi va isbotlaydi.