ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

To‘g‘ri fikr yuritish va masalalar yechish

Darslar 6–7 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
6

To‘g‘ri fikr yuritish qonunlari. Sofizmlar va paradokslar

Darslik, 1-qism: 33–38-betlar
MaqsadFikr yuritishning mantiqiy shaklini yozish va uning to‘g‘riligini tavtologiya orqali tekshirish; sofizm va paradoksni farqlash.
Yangi so‘zlar
asos · premisexulosa · conclusionsofizm · sophismparadoks · paradox
Tushuntirish

Har bir fikr yuritishda bir nechta mulohaza — asoslar — va ulardan chiqariladigan xulosa bor; ular «demak» so‘zi bilan bog‘lanadi. Asoslar S, xulosa R bo‘lsa, fikr yuritish S ⇒ R shaklida yoziladi va u to‘g‘ri hisoblanadi, agar bu ifoda tavtologiya bo‘lsa. To‘rtta asosiy to‘g‘ri shakl: ((p ⇒ q) ∧ p) ⇒ q; ((p ⇒ q) ∧ ¬q) ⇒ ¬p; ((p ∨ q) ∧ ¬p) ⇒ q; ((p ⇒ q) ∧ (q ⇒ r)) ⇒ (p ⇒ r). ((p ⇒ q) ∧ q) ⇒ p esa tavtologiya emas (p yolg‘on, q rost bo‘lsa yolg‘on bo‘ladi), shuning uchun bunday xulosa noto‘g‘ri. Sofizm — xatosi ustalik bilan yashirilgan, noto‘g‘ri «isbot» (ko‘pincha nolga bo‘lish yashiringan bo‘ladi). Paradoks esa umumiy qabul qilingan fikrga zid, kutilmagan mulohaza; masalan, «Bu gap yolg‘on» gapi rost bo‘lsa ham, yolg‘on bo‘lsa ham ziddiyatga olib keladi.

NomiShakli
modus ponens((p ⇒ q) ∧ p) ⇒ q
modus tollens((p ⇒ q) ∧ ¬q) ⇒ ¬p
dizyunktiv sillogizm((p ∨ q) ∧ ¬p) ⇒ q
zanjir qoidasi((p ⇒ q) ∧ (q ⇒ r)) ⇒ (p ⇒ r)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xabarlar guruhida shunday yozishdi: «Rasmiy e’lonlarning hammasida havola bo‘ladi. Bu xabarda havola bor, demak u rasmiy». Bu xulosa noto‘g‘ri: havola boshqa xabarlarda ham bo‘ladi. To‘g‘ri xulosa teskarisi: havolasi yo‘q xabar bunday rasmiy e’lonlar qatoriga kirmaydi.

Kim ishlatadi

Faktlarni tekshiruvchilar mish-mish va reklamadagi xulosalarni mantiqiy shaklga solib ko‘radi, sudyalar dalillardan xulosa chiqarishda xatoga yo‘l qo‘ymaydi, dasturchilar xatoni izlaganda shu tarzda o‘ylaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab devoridagi e’lon yoki reklamadan «A bo‘lsa, B bo‘ladi» ko‘rinishidagi xulosani toping. Uning mantiqiy shaklini yozib, xulosa to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini aniqlang.

Namunalar
«Son 0 bilan tugasa, u 10 ga bo‘linadi. 340 soni 0 bilan tugaydi. Demak, 340 soni 10 ga bo‘linadi.» Shakli ((p ⇒ q) ∧ p) ⇒ q — to‘g‘ri xulosa.
pqp ⇒ q(p ⇒ q) ∧ q((p ⇒ q) ∧ q) ⇒ p
TTTTT
TFFFT
FTTTF
FFTFT
«Yomg‘ir yog‘sa, yer ho‘l bo‘ladi. Yer ho‘l. Demak, yomg‘ir yog‘gan.» Shakl ((p ⇒ q) ∧ q) ⇒ p — noto‘g‘ri: p yolg‘on, q rost bo‘lgan holda (yerni sug‘orishgan) asoslar rost, xulosa yolg‘on. Sofizm: a = b bo‘lsin; a² = ab, a² − b² = ab − b², (a − b)(a + b) = b(a − b). (a − b) ga qisqartirsak a + b = b, ya’ni 2b = b, 2 = 1 chiqadi; xato — a − b = 0 ga bo‘lish.
Sinfda faoliyat

«Xatoni top» musobaqasi: o‘qituvchi tayyorlagan sodda sofizm (masalan, 2 = 1 «isboti») har bir guruhga beriladi; guruh qaysi qadamda nolga bo‘lish yoki noto‘g‘ri xulosa borligini topadi va isbotlaydi.

Mashq
1
Kontrapozitsiya bo‘yicha xulosa chiqarish shaklini (modus tollens) yozing.
2
«Karim yoki maktabda, yoki kutubxonada. U maktabda emas. Demak, u kutubxonada.» Xulosa to‘g‘rimi? Shaklini ayting.
3
Sofizmda a = b = 4 bo‘lsa, a − b nimaga teng? Shu sababli qisqartirish nima uchun mumkin emas?
4
Nima uchun ((p ⇒ q) ∧ q) ⇒ p tavtologiya emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni: «bepul karta» xabariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →