ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Kompleks sonning trigonometrik shakli

Darslar 39–40 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
39

r(cos φ + i sin φ) va re^(iφ) ko‘rinishdagi kompleks sonlar

Darslik, 2-qism: 80-bet
MaqsadKompleks sonning modulini va argumentini topish, uni trigonometrik va ko‘rsatkichli shaklda yozish hamda algebraik shaklga qaytish.
Yangi so‘zlar
modul · modulusargument · argumenttrigonometrik shakl · trigonometric formko‘rsatkichli shakl · exponential form
Tushuntirish

z = a + bi sonni tekislikdagi (a; b) nuqta kabi tasvirlaymiz. Koordinatalar boshidan shu nuqtagacha masofa r = √(a² + b²) kompleks sonning moduli (|z|), Ox o‘qining musbat yo‘nalishidan shu vektorgacha burchak φ esa argumenti deyiladi; a = r cos φ, b = r sin φ. Argument 0 ≤ φ < 2π oralig‘ida olinadi va nuqta qaysi chorakda ekaniga qarab aniqlanadi: faqat tg φ = b/a ga ishonmaslik kerak, chunki 2- va 3-choraklarda xato chiqadi. z = r(cos φ + i sin φ) — trigonometrik shakl, z = r · e^(iφ) — ko‘rsatkichli shakl (Eyler formulasi e^(iφ) = cos φ + i sin φ). Masalan, i = cos π/2 + i sin π/2 = e^(iπ/2), −1 = e^(iπ). Trigonometrik shakldan algebraik shaklga o‘tish uchun cos va sin qiymatlarini hisoblab r ga ko‘paytiramiz. Nol sonning argumenti aniqlanmaydi.

φrReImabOZ
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dron uchish bazasidan 5 km sharqqa va 12 km shimolga uchdi. Uning bazadan masofasi √(5² + 12²) = 13 km, yo‘nalishi esa sharqdan shimol tomon arctan(12/5) ≈ 67,4° bo‘ladi. Joylashuvni «masofa va burchak» ko‘rinishida yozish — kompleks sonning trigonometrik shakli.

Kim ishlatadi

Radar operatorlari va aviadispetcherlar obyektning masofasi va yo‘nalishini kuzatadi, robot muhandislari manipulyator uchining o‘rnini burchak va uzunlik bilan beradi, elektr muhandislari signalning kuchi va siljishini ifodalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozda (5; 12) nuqtasini belgilang. Boshlang‘ich nuqtadan unga chizilgan chiziq uzunligini chizg‘ich bilan, burchagini transportir bilan o‘lchang va 13 va taxminan 67° bilan solishtiring.

Namunalar
π/4√2ReImOZ
z = 1 + i: r = √(1 + 1) = √2; cos φ = 1/√2, sin φ = 1/√2, nuqta 1-chorakda, φ = π/4. z = √2(cos π/4 + i sin π/4) = √2 · e^(iπ/4).
ReImφ = 5π/62OZ
z = −√3 + i: r = √(3 + 1) = 2; cos φ = −√3/2, sin φ = 1/2, 2-chorak, φ = 5π/6. z = 2(cos 5π/6 + i sin 5π/6).
Sinfda faoliyat

Millimetrli qog‘ozda z = −√3 + i nuqtasini taxminan belgilang (√3 ≈ 1,7), transportir bilan OA vektor burchagini o‘lchang va 150° ga yaqin ekanini hamda 5π/6 = 150° ekanini tekshiring.

Mashq
1
z = a + bi sonning moduli formulasi qanday?
2
z = 2(cos π/3 + i sin π/3) ni algebraik shaklda yozing.
3
z = 3 − 4i ning modulini toping.
4
Nima uchun z = −i ning argumenti 3π/2?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli165 % — soxta so‘rovmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →