Kompleks sonlar va ular ustida amallar. Kompleks sonni tasvirlash
x² + 4 = 0 tenglama haqiqiy sonlar orasida yechimga ega emas, chunki har qanday haqiqiy sonning kvadrati manfiy emas. Shuning uchun i belgisi kiritiladi: i² = −1 (i — mavhum birlik). a + bi (a, b — haqiqiy sonlar) ko‘rinishidagi son kompleks son deyiladi; a — haqiqiy qismi Re(z), b — mavhum qismi Im(z). Ikki kompleks son teng bo‘lishi uchun ularning haqiqiy qismlari va mavhum qismlari alohida-alohida teng bo‘lishi kerak; ularni “<” yoki “>” bilan taqqoslab bo‘lmaydi. Qo‘shish va ayirish haqiqiy va mavhum qismlarda alohida bajariladi; ko‘paytirish qavslarni ochib, i² = −1 ni qo‘llash bilan amalga oshadi: (a + bi)(c + di) = (ac − bd) + (ad + bc)i. z = a + bi ga qo‘shma son z̄ = a − bi; z · z̄ = a² + b² haqiqiy son. Bo‘lishda surat va maxrajni maxrajning qo‘shmasiga ko‘paytiramiz. z = a + bi son tekislikda (a; b) nuqta (yoki shu nuqtaga olib boruvchi vektor) bilan tasvirlanadi: Ox — haqiqiy, Oy — mavhum o‘q.
Elektr va radio signallari bilan ishlaydigan muhandislar o‘zgaruvchan signalni bitta kompleks son bilan yozadi: u signal kuchini ham, vaqtdagi siljishini ham saqlaydi. Ikki signalni qo‘shish kompleks sonlarni qo‘shishga teng, masalan (6 + 2i) + (1 − 5i) = 7 − 3i. Oddiy hayotda kompleks sonlarni deyarli ishlatmaymiz, ular mutaxassislar vositasi.
Elektr va radio muhandislari o‘zgaruvchan tok zanjirlarini hisoblaydi, kompyuter grafikasi dasturchilari aylantirishlarni kompleks sonlar bilan beradi, fiziklar kvant mexanikasida kompleks sonlardan foydalanadi.
Katakli qog‘ozda 4 + 2i ni nuqta (4; 2) sifatida belgilang va uni boshlang‘ich nuqta atrofida soat strelkasiga teskari 90° ga buring: nuqta (−2; 4) ga o‘tadi. Bu i ga ko‘paytirishning geometrik ma’nosi: i·(4 + 2i) = −2 + 4i.
Juftlikda koordinata tekisligida z₁ = 3 + i va z₂ = 1 + 2i nuqtalarini belgilang, vektorlarini chizing va ularning yig‘indisini parallelogramm qoidasi bilan toping; natijani (3 + i) + (1 + 2i) = 4 + 3i bilan solishtiring.