☰ Mundarija · Matematika

Kompleks sonlar va ular ustida amallar

Darslar 38 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
38

Kompleks sonlar va ular ustida amallar. Kompleks sonni tasvirlash

Darslik, 2-qism: 75–79-betlar
MaqsadMavhum birlik va kompleks son tushunchasini, ularning algebraik shaklini, ustida amallarni (qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, qo‘shma son bilan bo‘lish) va tekislikda tasvirlashni bilish.
Yangi so‘zlar
mavhum birlik · imaginary unitkompleks son · complex numberqo‘shma son · conjugatehaqiqiy va mavhum qism · real and imaginary part
Tushuntirish

x² + 4 = 0 tenglama haqiqiy sonlar orasida yechimga ega emas, chunki har qanday haqiqiy sonning kvadrati manfiy emas. Shuning uchun i belgisi kiritiladi: i² = −1 (i — mavhum birlik). a + bi (a, b — haqiqiy sonlar) ko‘rinishidagi son kompleks son deyiladi; a — haqiqiy qismi Re(z), b — mavhum qismi Im(z). Ikki kompleks son teng bo‘lishi uchun ularning haqiqiy qismlari va mavhum qismlari alohida-alohida teng bo‘lishi kerak; ularni “<” yoki “>” bilan taqqoslab bo‘lmaydi. Qo‘shish va ayirish haqiqiy va mavhum qismlarda alohida bajariladi; ko‘paytirish qavslarni ochib, i² = −1 ni qo‘llash bilan amalga oshadi: (a + bi)(c + di) = (ac − bd) + (ad + bc)i. z = a + bi ga qo‘shma son z̄ = a − bi; z · z̄ = a² + b² haqiqiy son. Bo‘lishda surat va maxrajni maxrajning qo‘shmasiga ko‘paytiramiz. z = a + bi son tekislikda (a; b) nuqta (yoki shu nuqtaga olib boruvchi vektor) bilan tasvirlanadi: Ox — haqiqiy, Oy — mavhum o‘q.

Namunalar
(3 + 2i)(1 − 4i) = 3 − 12i + 2i − 8i² = 3 − 10i + 8 = 11 − 10i.
(5 + i)/(2 − i) = (5 + i)(2 + i) / ((2 − i)(2 + i)) = (10 + 5i + 2i + i²) / (4 + 1) = (9 + 7i)/5 = 9/5 + (7/5)i.
Sinfda faoliyat

Juftlikda koordinata tekisligida z₁ = 3 + i va z₂ = 1 + 2i nuqtalarini belgilang, vektorlarini chizing va ularning yig‘indisini parallelogramm qoidasi bilan toping; natijani (3 + i) + (1 + 2i) = 4 + 3i bilan solishtiring.

Mashq
1
i² nimaga teng?
2
(4 − 3i) + (−1 + 5i) ni toping.
3
(2 + i)(2 − i) ni hisoblang.
4
Nima uchun kompleks sonlarni bo‘lishda maxrajning qo‘shmasiga ko‘paytiramiz?