ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Kompleks sonlar va ular ustida amallar

Darslar 38 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
38

Kompleks sonlar va ular ustida amallar. Kompleks sonni tasvirlash

Darslik, 2-qism: 75–79-betlar
MaqsadMavhum birlik va kompleks son tushunchasini, ularning algebraik shaklini, ustida amallarni (qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, qo‘shma son bilan bo‘lish) va tekislikda tasvirlashni bilish.
Yangi so‘zlar
mavhum birlik · imaginary unitkompleks son · complex numberqo‘shma son · conjugatehaqiqiy va mavhum qism · real and imaginary part
Tushuntirish

x² + 4 = 0 tenglama haqiqiy sonlar orasida yechimga ega emas, chunki har qanday haqiqiy sonning kvadrati manfiy emas. Shuning uchun i belgisi kiritiladi: i² = −1 (i — mavhum birlik). a + bi (a, b — haqiqiy sonlar) ko‘rinishidagi son kompleks son deyiladi; a — haqiqiy qismi Re(z), b — mavhum qismi Im(z). Ikki kompleks son teng bo‘lishi uchun ularning haqiqiy qismlari va mavhum qismlari alohida-alohida teng bo‘lishi kerak; ularni “<” yoki “>” bilan taqqoslab bo‘lmaydi. Qo‘shish va ayirish haqiqiy va mavhum qismlarda alohida bajariladi; ko‘paytirish qavslarni ochib, i² = −1 ni qo‘llash bilan amalga oshadi: (a + bi)(c + di) = (ac − bd) + (ad + bc)i. z = a + bi ga qo‘shma son z̄ = a − bi; z · z̄ = a² + b² haqiqiy son. Bo‘lishda surat va maxrajni maxrajning qo‘shmasiga ko‘paytiramiz. z = a + bi son tekislikda (a; b) nuqta (yoki shu nuqtaga olib boruvchi vektor) bilan tasvirlanadi: Ox — haqiqiy, Oy — mavhum o‘q.

ReIm0z = a + biz̄ = a − biab
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Elektr va radio signallari bilan ishlaydigan muhandislar o‘zgaruvchan signalni bitta kompleks son bilan yozadi: u signal kuchini ham, vaqtdagi siljishini ham saqlaydi. Ikki signalni qo‘shish kompleks sonlarni qo‘shishga teng, masalan (6 + 2i) + (1 − 5i) = 7 − 3i. Oddiy hayotda kompleks sonlarni deyarli ishlatmaymiz, ular mutaxassislar vositasi.

Kim ishlatadi

Elektr va radio muhandislari o‘zgaruvchan tok zanjirlarini hisoblaydi, kompyuter grafikasi dasturchilari aylantirishlarni kompleks sonlar bilan beradi, fiziklar kvant mexanikasida kompleks sonlardan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozda 4 + 2i ni nuqta (4; 2) sifatida belgilang va uni boshlang‘ich nuqta atrofida soat strelkasiga teskari 90° ga buring: nuqta (−2; 4) ga o‘tadi. Bu i ga ko‘paytirishning geometrik ma’nosi: i·(4 + 2i) = −2 + 4i.

Namunalar
(3 + 2i)(1 − 4i) = 3 − 12i + 2i − 8i² = 3 − 10i + 8 = 11 − 10i.
(5 + i)/(2 − i) = (5 + i)(2 + i) / ((2 − i)(2 + i)) = (10 + 5i + 2i + i²) / (4 + 1) = (9 + 7i)/5 = 9/5 + (7/5)i.
Sinfda faoliyat

Juftlikda koordinata tekisligida z₁ = 3 + i va z₂ = 1 + 2i nuqtalarini belgilang, vektorlarini chizing va ularning yig‘indisini parallelogramm qoidasi bilan toping; natijani (3 + i) + (1 + 2i) = 4 + 3i bilan solishtiring.

Mashq
1
i² nimaga teng?
2
(4 − 3i) + (−1 + 5i) ni toping.
3
(2 + i)(2 − i) ni hisoblang.
4
Nima uchun kompleks sonlarni bo‘lishda maxrajning qo‘shmasiga ko‘paytiramiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski radiodan bepul energiya?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →