Sodda foizlar, murakkab foizlar
Qarz berilganda qarz oluvchi qarz miqdori C ni qaytaradi va qo‘shimcha foiz to‘lovi I to‘laydi; u qarz miqdoriga, muddatga va yillik foiz stavkasi r (foizda) ga bog‘liq. Oddiy foizda har yili foiz doim dastlabki C dan hisoblanadi: I = C · r · n / 100, bunda n — yillar soni (18 oy = 1,5 yil). Murakkab foizda har davr oxirida hosil bo‘lgan foiz balansga qo‘shiladi va keyingi foiz yangi balansdan hisoblanadi; n yildan keyingi yakuniy balans A = C · (1 + r/100)ⁿ. Agar foiz yilda k marta qo‘shilsa (yarim yillik k = 2, choraklik k = 4, oylik k = 12), A = C · (1 + r/(100k))^(kn) bo‘ladi. Murakkab foiz to‘lovi (ustama) I = A − C ga teng. Bir yilda ikkala usul bir xil natija beradi, ammo n ≥ 2 bo‘lganda murakkab foiz ko‘proq bo‘ladi.
| Usul | Formula |
|---|---|
| Oddiy foiz | I = C · r · n / 100 |
| Murakkab foiz | A = C · (1 + r/100)ⁿ |
| Yilda k marta | A = C · (1 + r/(100k))^(kn) |
Omonat hisobiga 8 000 000 so‘m qo‘yildi, yillik foiz 8 (misol uchun olingan son). Oddiy foizda har yili 640 000 so‘m qo‘shiladi va 4 yilda foyda 2 560 000 so‘m bo‘ladi. Murakkab foizda har yilgi foyda asosiy pulga qo‘shiladi: 8 000 000 · 1,08⁴ ≈ 10 883 912, ya’ni foyda taxminan 2 883 912 so‘m.
Bank xodimlari omonat va kredit shartlarini hisoblaydi, kichik tadbirkorlar ikki xil kreditni taqqoslaydi, oila byudjetini rejalashtiruvchilar uzoq muddatli jamg‘armaning o‘sishini baholaydi.
Qog‘ozda 100 birlik va yillik 20 % ni tasavvur qiling. 3 yil uchun ikki ustun to‘ldiring: oddiy foiz (har yil +20) va murakkab foiz (har yil oldingi summaning 20 % i qo‘shiladi). Uchinchi yilda ikki natija qanchaga farq qilishini toping.
Mini-bank o‘yini: har bir juftlik «mijoz» va «bankir» rolida. Mijoz shartli 1000 so‘m qo‘yadi, bankir 3 yil davomida oddiy foiz bilan, ikkinchi juftlik murakkab foiz bilan hisoblaydi. Natijalarni doskada solishtirib, farqning sababini muhokama qiling.