ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Funksiya, monotonlik va ekstremumlar

Darslar 25–26 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
25

Munosabatlar va akslantirishlar. Funksiya

Darslik, 2-qism: 3–7-betlar
MaqsadMunosabat va funksiya tushunchalarini farqlash, aniqlanish va qiymatlar sohasini aytish, funksiya qiymatini hisoblash va munosabatning funksiya ekanligini tekshirish.
Yangi so‘zlar
munosabat · relationfunksiya · functionaniqlanish sohasi · domainqiymatlar sohasi · range
Tushuntirish

Koordinatalar tekisligidagi har qanday nuqtalar to‘plami (yoki tartiblangan juftliklar to‘plami) munosabat deyiladi; ko‘pincha u x va y qatnashgan tenglama bilan beriladi. Birinchi koordinatalari bir xil bo‘lgan ikkita turli nuqtasi bo‘lmagan munosabat funksiya (akslantirish) deyiladi: har bir x ga bittadan ko‘p bo‘lmagan y mos keladi. Birinchi koordinatalar (x lar) to‘plami aniqlanish sohasi, ikkinchi koordinatalar (y lar) to‘plami esa qiymatlar sohasi deb ataladi. Funksiya tenglama bilan berilgan bo‘lsa, x ning istalgan qiymatida y ning yagona qiymati chiqsa, u funksiya bo‘ladi; grafikda esa har bir vertikal to‘g‘ri chiziq grafikni ko‘pi bilan bir nuqtada kesishi kerak. y = f(x) yozuvida f(a) — funksiyaning x = a dagi qiymati; uni topish uchun formulada x o‘rniga a ni qo‘yamiz. f ning o‘zi qoida, f(x) esa shu qoidaning x dagi natijasidir.

xy−3−2−1123−3−2−11230x² + y² = 4
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ob-havo jadvalida har bir soat uchun bitta harorat yozilgan: «vaqt → harorat» funksiya, chunki har bir vaqtga aniq bitta qiymat to‘g‘ri keladi. Teskari «harorat → vaqt» esa funksiya emas: 18 °C ertalab ham, kechqurun ham bo‘lishi mumkin, ya’ni bitta qiymatga ikkita vaqt to‘g‘ri keladi.

Kim ishlatadi

Ma’lumotlar tahlilchilari bog‘liqliklarni funksiya sifatida yozadi, dasturchilar har bir kirishga bitta chiqish beradigan dastur yozadi, iqtisodchilar narx va talab orasidagi bog‘lanishni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugungi dars jadvalingizni yozing: «dars raqami → fan» funksiya bo‘ladimi? Teskarisi, «fan → dars raqami», funksiya bo‘ladimi? Sababini aytib bering.

Namunalar
xy−3−2−11234812160y = 3x² − x(−2; 14)
f(x) = 3x² − x bo‘lsin. f(−2) = 3 · (−2)² − (−2) = 3 · 4 + 2 = 14. Yana f(a + 1) = 3(a + 1)² − (a + 1) = 3a² + 6a + 3 − a − 1 = 3a² + 5a + 2.
Funksiya: har bir x ga bitta y
xy
14
24
37
{(1; 4), (2; 4), (3; 7)} funksiya (birinchi koordinatalar turlicha); aniqlanish sohasi {1; 2; 3}, qiymatlar sohasi {4; 7}. {(1; 4), (1; 5)} funksiya emas: x = 1 ga ikkita y mos.
Sinfda faoliyat

Juftlikda bir-biringizga 4–5 ta tartiblangan juftlikdan iborat munosabat tuzib bering; sherigingiz uning funksiya yoki funksiya emasligini aniqlab, aniqlanish va qiymatlar sohalarini yozadi.

Mashq
1
Funksiya nima? O‘z so‘zlaringiz bilan ayting.
2
f(x) = 4x − 7 bo‘lsa, f(5) ni toping.
3
y = |x| va x = |y| munosabatlaridan qaysi biri funksiya?
4
Nima uchun x = y² munosabat funksiya emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDerazalarni yopish isitishni kamaytirdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →