Munosabatlar va akslantirishlar. Funksiya
Koordinatalar tekisligidagi har qanday nuqtalar to‘plami (yoki tartiblangan juftliklar to‘plami) munosabat deyiladi; ko‘pincha u x va y qatnashgan tenglama bilan beriladi. Birinchi koordinatalari bir xil bo‘lgan ikkita turli nuqtasi bo‘lmagan munosabat funksiya (akslantirish) deyiladi: har bir x ga bittadan ko‘p bo‘lmagan y mos keladi. Birinchi koordinatalar (x lar) to‘plami aniqlanish sohasi, ikkinchi koordinatalar (y lar) to‘plami esa qiymatlar sohasi deb ataladi. Funksiya tenglama bilan berilgan bo‘lsa, x ning istalgan qiymatida y ning yagona qiymati chiqsa, u funksiya bo‘ladi; grafikda esa har bir vertikal to‘g‘ri chiziq grafikni ko‘pi bilan bir nuqtada kesishi kerak. y = f(x) yozuvida f(a) — funksiyaning x = a dagi qiymati; uni topish uchun formulada x o‘rniga a ni qo‘yamiz. f ning o‘zi qoida, f(x) esa shu qoidaning x dagi natijasidir.
Ob-havo jadvalida har bir soat uchun bitta harorat yozilgan: «vaqt → harorat» funksiya, chunki har bir vaqtga aniq bitta qiymat to‘g‘ri keladi. Teskari «harorat → vaqt» esa funksiya emas: 18 °C ertalab ham, kechqurun ham bo‘lishi mumkin, ya’ni bitta qiymatga ikkita vaqt to‘g‘ri keladi.
Ma’lumotlar tahlilchilari bog‘liqliklarni funksiya sifatida yozadi, dasturchilar har bir kirishga bitta chiqish beradigan dastur yozadi, iqtisodchilar narx va talab orasidagi bog‘lanishni o‘rganadi.
Bugungi dars jadvalingizni yozing: «dars raqami → fan» funksiya bo‘ladimi? Teskarisi, «fan → dars raqami», funksiya bo‘ladimi? Sababini aytib bering.
| x | y |
|---|---|
| 1 | 4 |
| 2 | 4 |
| 3 | 7 |
Juftlikda bir-biringizga 4–5 ta tartiblangan juftlikdan iborat munosabat tuzib bering; sherigingiz uning funksiya yoki funksiya emasligini aniqlab, aniqlanish va qiymatlar sohalarini yozadi.