ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Eng sodda trigonometrik tenglamalar

Darslar 30 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
30

Eng sodda trigonometrik tenglamalar

Darslik, 2-qism: 36–43-betlar
Maqsadarcsin, arccos va arctg tushunchalarini bilish hamda sin x = a, cos x = a, tg x = a ko‘rinishdagi eng sodda tenglamalarni umumiy formulalar bo‘yicha yechish.
Yangi so‘zlar
arksinus · arcsinearkkosinus · arccosinearktangens · arctangentumumiy yechim · general solution
Tushuntirish

a ∈ [−1; 1] sonning arksinusi — sinusi a ga teng bo‘lgan [−π/2; π/2] kesmadagi son; arkkosinusi — kosinusi a ga teng bo‘lgan [0; π] kesmadagi son; har qanday a ning arktangensi — tangensi a ga teng bo‘lgan (−π/2; π/2) oraliqdagi son. Masalan, arcsin(1/2) = π/6, arccos(−1/2) = 2π/3, arctg 1 = π/4. Tenglamalar: sin x = a (|a| ≤ 1) da x = (−1)ᵏ arcsin a + πk, k ∈ ℤ; cos x = a (|a| ≤ 1) da x = ± arccos a + 2πk, k ∈ ℤ; tg x = a da x = arctg a + πk, k ∈ ℤ. |a| > 1 bo‘lsa, sin x = a va cos x = a ning yechimi yo‘q, chunki sinus va kosinus [−1; 1] dan chiqmaydi. Maxsus hollar: sin x = 0 da x = πk, sin x = 1 da x = π/2 + 2πk, sin x = −1 da x = −π/2 + 2πk; cos x = 0 da x = π/2 + πk, cos x = 1 da x = 2πk, cos x = −1 da x = π + 2πk. Murakkab argumentda belgilash olamiz: sin 3x = a uchun 3x ni t deb olib, so‘ng x ni topamiz.

FunksiyaQiymatlar oralig‘i
arcsin a[−π/2; π/2]
arccos a[0; π]
arctg a(−π/2; π/2)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Aravachali odamlar uchun pandusning uzunligi 6 m bo‘lib, 0,5 m balandlikka ko‘tarilsin. Qiyalik burchagining sinusi 0,5 : 6 ≈ 0,083, demak burchak arcsin 0,083 ≈ 4,8° — juda yumshoq qiyalik. Teskari trigonometrik funksiya burchakni uning sinusidan topishga imkon berdi.

Kim ishlatadi

Me’morlar va quruvchilar pandus qiyaligini hisoblaydi, geodezistlar masofa va balandlikdan burchakni topadi, o‘yin dasturchilari nishon olish burchagini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

30 sm li chizg‘ichni 6 sm qalinlikdagi kitob uyumiga qiya qilib qo‘ying: sinus ≈ 6 : 30 = 0,2, burchak ≈ 11,5°. Keyin boshqa balandlik tanlab, burchakni chizg‘ichdagi sinusdan hisoblang.

Namunalar
xy−11−110π/32π/3
2 sin x = √3 ⇒ sin x = √3/2. Formula: x = (−1)ᵏ arcsin(√3/2) + πk = (−1)ᵏ π/3 + πk, k ∈ ℤ.
xy−11−1102π/34π/3
cos 2x = −1/2. t = 2x: t = ± arccos(−1/2) + 2πk = ± 2π/3 + 2πk. Demak 2x = ± 2π/3 + 2πk, x = ± π/3 + πk, k ∈ ℤ.
Sinfda faoliyat

Juftlikda birlik aylana chizing va sin x = 1/2 tenglamaning [0; 2π] dagi ikkita yechimini aylanada belgilang; so‘ng formula bilan k = 0 va k = 1 da topilgan qiymatlar bilan solishtiring.

Mashq
1
arcsin a ning qiymatlari qaysi kesmada bo‘ladi?
2
arccos(−√2/2) ni toping.
3
sin x = 0 tenglamani yeching.
4
Nima uchun cos x = 2 tenglamaning yechimi yo‘q?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuz suvni tezroq qaynatadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →