☰ Mundarija · Matematika

Parametrik grafiklar va ko‘rsatkichli funksiya

Darslar 33–34 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
33

Parametrik ko‘rinishda berilgan sodda funksiyalarning grafiklari

Darslik, 2-qism: 51–52-betlar
MaqsadParametrik ko‘rinishda berilgan x = φ(t), y = ψ(t) bog‘lanishdan t ni yo‘qotib, nuqta trayektoriyasining tenglamasini topish.
Yangi so‘zlar
parametr · parametertrayektoriya · trajectoryaylana tenglamasi · equation of a circleellips · ellipse
Tushuntirish

Harakatlanayotgan nuqtaning koordinatalari vaqtga (yoki boshqa t parametrga) bog‘liq bo‘lishi mumkin: x = φ(t), y = ψ(t). t ning berilgan oraliqdagi barcha qiymatlari uchun hosil bo‘lgan (x; y) nuqtalar to‘plami parametrik berilgan funksiyaning grafigi, nuqta uchun esa trayektoriyasi deyiladi. Chiziqli hollarda t ni bitta tenglamadan ifodalab, ikkinchisiga qo‘yamiz va x bilan y orasidagi bog‘lanishni olamiz. Sinus va kosinus qatnashganda sin t va cos t ni ajratib, sin²t + cos²t = 1 ayniyatidan foydalanamiz. x = a + R cos t, y = b + R sin t aylana beradi: (x − a)² + (y − b)² = R², markazi (a; b), radiusi R. x = p cos t, y = q sin t (p, q > 0) esa x²/p² + y²/q² = 1 tenglamali ellips beradi, yarim o‘qlari p va q. Grafik chizishda t ga bir nechta qiymat berib nuqtalarni belgilash ham mumkin.

Namunalar
x = 3t − 2, y = t + 4. Birinchidan t = (x + 2)/3; ikkinchiga qo‘yamiz: y = (x + 2)/3 + 4 = (x + 14)/3, ya’ni x − 3y + 14 = 0 — to‘g‘ri chiziq.
x = 2 + 4 cos t, y = 1 + 4 sin t. cos t = (x − 2)/4, sin t = (y − 1)/4; sin²t + cos²t = 1 dan (x − 2)² + (y − 1)² = 16: markazi (2; 1), radiusi 4 bo‘lgan aylana.
Sinfda faoliyat

Daftarga x = 5 cos t, y = 5 sin t uchun t = 0°, 30°, 60°, 90°, 120°, … qiymatlarda nuqtalarni belgilang, ularni silliq chiziq bilan tutashtiring va qanday shakl chiqqanini ayting.

Mashq
1
Parametrik berilgan funksiya nima?
2
x = t + 3, y = 2t − 1 dan t ni yo‘qotib, y ni x orqali yozing.
3
x = 6 cos t, y = 6 sin t qanday chiziq?
4
Nima uchun aylana uchun sin²t + cos²t = 1 ayniyatidan foydalanamiz?