ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Parametrik grafiklar va ko‘rsatkichli funksiya

Darslar 33–34 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
33

Parametrik ko‘rinishda berilgan sodda funksiyalarning grafiklari

Darslik, 2-qism: 51–52-betlar
MaqsadParametrik ko‘rinishda berilgan x = φ(t), y = ψ(t) bog‘lanishdan t ni yo‘qotib, nuqta trayektoriyasining tenglamasini topish.
Yangi so‘zlar
parametr · parametertrayektoriya · trajectoryaylana tenglamasi · equation of a circleellips · ellipse
Tushuntirish

Harakatlanayotgan nuqtaning koordinatalari vaqtga (yoki boshqa t parametrga) bog‘liq bo‘lishi mumkin: x = φ(t), y = ψ(t). t ning berilgan oraliqdagi barcha qiymatlari uchun hosil bo‘lgan (x; y) nuqtalar to‘plami parametrik berilgan funksiyaning grafigi, nuqta uchun esa trayektoriyasi deyiladi. Chiziqli hollarda t ni bitta tenglamadan ifodalab, ikkinchisiga qo‘yamiz va x bilan y orasidagi bog‘lanishni olamiz. Sinus va kosinus qatnashganda sin t va cos t ni ajratib, sin²t + cos²t = 1 ayniyatidan foydalanamiz. x = a + R cos t, y = b + R sin t aylana beradi: (x − a)² + (y − b)² = R², markazi (a; b), radiusi R. x = p cos t, y = q sin t (p, q > 0) esa x²/p² + y²/q² = 1 tenglamali ellips beradi, yarim o‘qlari p va q. Grafik chizishda t ga bir nechta qiymat berib nuqtalarni belgilash ham mumkin.

SistemaEgri chiziq
x = a + R cos t, y = b + R sin t(x − a)² + (y − b)² = R²
x = p cos t, y = q sin tx²/p² + y²/q² = 1
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘yin yoki maktab fizikasida to‘p gorizontal bo‘ylab 10 m/s, yuqoriga 20 m/s tezlik bilan otiladi (havo qarshiligisiz, g ≈ 10 m/s²): x = 10t, y = 20t − 5t². t ni yo‘qotsak t = x/10 va y = 2x − 0,05x² parabola chiqadi; y = 0 da x = 40 m, ya’ni to‘p 40 m uzoqqa tushadi (t = 4 s).

Kim ishlatadi

O‘yin dasturchilari obyektlarni vaqt bo‘yicha harakatlantiradi, dronlar traektoriyasini rejalovchilar nuqtaning har bir paytdagi o‘rnini beradi, dastgoh dasturchilari kesuvchi asbobning yo‘lini koordinatalar bilan yozadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozda har soniyada nuqta 2 katak o‘ngga va 1 katak yuqoriga siljisin: 5 soniya uchun t, x, y jadvalini to‘ldirib, yo‘lni chizing. Keyin x = 2t qoldirib, y ni t² qilib ko‘ring (t soniyadan keyin t² katak balandlikda) va yo‘l egri chiziqqa aylanishini ko‘ring.

Namunalar
xy−6−5−4−3−2−11234123456780t = 0t = 1
x = 3t − 2, y = t + 4. Birinchidan t = (x + 2)/3; ikkinchiga qo‘yamiz: y = (x + 2)/3 + 4 = (x + 14)/3, ya’ni x − 3y + 14 = 0 — to‘g‘ri chiziq.
xy−3−2−11234567−4−3−2−11234560(x − 2)² + (y − 1)² = 16(2; 1)t = 0
x = 2 + 4 cos t, y = 1 + 4 sin t. cos t = (x − 2)/4, sin t = (y − 1)/4; sin²t + cos²t = 1 dan (x − 2)² + (y − 1)² = 16: markazi (2; 1), radiusi 4 bo‘lgan aylana.
Sinfda faoliyat

Daftarga x = 5 cos t, y = 5 sin t uchun t = 0°, 30°, 60°, 90°, 120°, … qiymatlarda nuqtalarni belgilang, ularni silliq chiziq bilan tutashtiring va qanday shakl chiqqanini ayting.

Mashq
1
Parametrik berilgan funksiya nima?
2
x = t + 3, y = 2t − 1 dan t ni yo‘qotib, y ni x orqali yozing.
3
x = 6 cos t, y = 6 sin t qanday chiziq?
4
Nima uchun aylana uchun sin²t + cos²t = 1 ayniyatidan foydalanamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQog‘oz oygacha yetadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →