ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Uch perpendikularlar va perpendikular tekisliklar

Darslar 49–50 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
49

Uch perpendikularlar haqidagi teorema

Darslik, 2-qism: 128–131-betlar
MaqsadUch perpendikularlar haqidagi teorema va unga teskari teoremani, to‘g‘ri chiziq bilan tekislik orasidagi burchakni bilish va masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
uch perpendikularlar teoremasi · theorem of three perpendicularsproyeksiya · projectionto‘g‘ri chiziq va tekislik orasidagi burchak · angle between a line and a planeteskari teorema · converse theorem
Tushuntirish

AB kesma α tekislikka perpendikular, AC — og‘ma, BC — uning proyeksiyasi bo‘lsin. Uch perpendikularlar teoremasi: α tekislikda og‘maning asosi C dan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq c proyeksiya BC ga perpendikular bo‘lsa, u og‘ma AC ga ham perpendikular. Teskari teorema: c og‘maga perpendikular bo‘lsa, proyeksiyaga ham perpendikular. Nomi shundan: AB ⊥ α, c ⊥ BC va c ⊥ AC — uch perpendikular. Teorema ko‘pincha nuqtadan to‘g‘ri chiziqqacha masofani topishda ishlatiladi: D nuqtadan tekislikka DA perpendikular tushirib, A dan tekislikdagi l chizig‘iga AO ⊥ l o‘tkazamiz; u holda DO ⊥ l va DO² = DA² + AO². To‘g‘ri chiziq va tekislik orasidagi burchak — chiziq bilan uning tekislikdagi proyeksiyasi orasidagi burchak; perpendikular bo‘lsa 90°, parallel bo‘lsa 0° deb olinadi.

cαABC
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

5 m balandlikdagi vertikal ustun tekis yerga taxminan 8,7 m uzunlikdagi soya tashlaydi. Quyosh nurining yer bilan hosil qilgan burchagi — nur bilan uning proyeksiyasi (soya) orasidagi burchak: tan α = 5 : 8,66 ≈ 0,577, ya’ni α ≈ 30°.

Kim ishlatadi

Quyosh paneli o‘rnatuvchilar panelning qiyalik burchagini quyosh balandligiga moslaydi, me’morlar bino soyasi qayerga tushishini hisoblaydi, geodezistlar burchakni ko‘tarilish balandligidan topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Quyoshli kunda 30 sm li chizg‘ichni parta ustiga tik qo‘yib, soyasi uzunligini o‘lchang (quyoshga qaramang). Balandlikni soyaga bo‘ling: bu quyosh burchagining tangensi; 1 dan katta bo‘lsa quyosh 45° dan baland.

Namunalar
610128BCAOD
ABC uchburchakda AB = AC = 10, BC = 12. A dan BC ga balandlik AO asosni teng ikkiga bo‘ladi: AO = √(10² − 6²) = 8. DA ⊥ (ABC), DA = 6. Uch perpendikularlar teoremasiga ko‘ra DO ⊥ BC; DO = √(6² + 8²) = 10 — D dan BC gacha masofa.
φABCDA₁B₁C₁D₁
Kubda AB₁ diagonal ABCD tekisligi bilan qanday burchak hosil qiladi? B₁B ⊥ ABCD, proyeksiya AB. B₁BA — teng yonli to‘g‘ri burchakli uchburchak (BB₁ = AB), shuning uchun burchak 45°.
Sinfda faoliyat

Ustun yoki tayoqning tikligini shoqul bilan tekshiring (ip uchiga yuk bog‘lang, yuk past va xavfsiz bo‘lsin): ipni tayoqqa yaqin tutib, ikki turli joydan qarang. Natijani bir tekislikda yotmagan ikki yo‘nalishdan tekshirish nima uchun kerakligini muhokama qiling.

Mashq
1
Uch perpendikularlar haqidagi teoremani ayting.
2
DA ⊥ (ABC), DA = 8, A dan BC gacha balandlik AO = 6. D dan BC gacha masofa nechaga teng?
3
Kubda AB₁ va ABCD tekislik orasidagi burchak necha gradus?
4
Nima uchun tekislikka perpendikular chiziq bilan tekislik orasidagi burchak 90° deb olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQizdirilsa yaxshiroq o‘tkazadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →