ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Irratsional tenglamalar

Darslar 11 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
11

Sodda irratsional tenglamalar va ularning sistemalari

Darslik, 1-qism: 64–68-betlar
MaqsadIrratsional tenglamalarni kvadratga ko‘tarish, ildizlarni tekshirish va almashtirish usullari bilan yechish; juft va toq darajali ildiz farqini bilish.
Yangi so‘zlar
irratsional tenglama · irrational equationkvadratga ko‘tarish · squaringchet ildiz · extraneous rootaniqlanish sohasi · domain
Tushuntirish

Noma’lum ildiz ostida qatnashgan tenglama irratsional tenglama deyiladi. √f(x) = g(x) tenglama {f(x) = g²(x), g(x) ≥ 0} sistemaga tengkuchli: kvadratga ko‘tarishdan keyin g(x) ≥ 0 shartni albatta tekshirish kerak, aks holda chet ildiz qoladi (juft darajali ildiz hech qachon manfiy emas). √f(x) = √g(x) tenglama esa f(x) = g(x) va f(x) ≥ 0 ga tengkuchli. Toq darajali ildizda cheklov yo‘q: ³√f(x) = g(x) ⇔ f(x) = g³(x), ³√f(x) = ³√g(x) ⇔ f(x) = g(x). f(x) · √g(x) = 0 tenglama f(x) = 0 va g(x) ≥ 0 sistemasi yoki g(x) = 0 tenglamasidan iborat. Murakkab tenglamalarda ildizni z harfi bilan almashtiriladi; sistemalarda esa har bir ildiz ifodasining aniqlanish sohasi hisobga olinadi (masalan, √x + √y = 5 bo‘lsa, x ≥ 0 va y ≥ 0).

ƒFormula
√f(x) = g(x) ⇔ { f(x) = g²(x), g(x) ≥ 0 }
Kvadratga ko‘targandan keyin g(x) ≥ 0 shartni tekshiring.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuzatuv minorasi h metr balandlikda turganda ufqgacha masofa taxminan d = 3,6·√h km. 18 km uzoqqa ko‘rish uchun 3,6·√h = 18, √h = 5, ya’ni h = 25 m kerak. Ildiz ostidagi noma’lumni topish uchun tenglamaning ikki tomonini kvadratga ko‘tarish kerak bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Dengiz va havo navigatorlari ufqgacha masofani baholaydi, geodezistlar minora va antenna balandligini tanlaydi, fiziklar formuladagi noma’lumni ildiz ostidan chiqarib oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda d = 3,6·√h formulasi bilan h = 4, 9, 16 metr uchun masofani hisoblang. Balandlik 4 marta oshganda masofa nechta marta oshishini aniqlang.

Namunalar
xy−4−3−2−112345−1123450y = √(2x + 3)y = x3
√(2x + 3) = x. Tengkuchli sistema: 2x + 3 = x², x ≥ 0. x² − 2x − 3 = 0 ⇒ x = 3 yoki x = −1; x ≥ 0 shartdan x = −1 chiqib ketadi. Tekshiruv: √9 = 3. Javob: x = 3.
(x − 4)√(x + 5) = 0. Birinchi holat: x − 4 = 0 va x + 5 ≥ 0 ⇒ x = 4. Ikkinchi holat: √(x + 5) = 0 ⇒ x = −5. Javob: x = 4 va x = −5.
Sinfda faoliyat

«Kvadratga ko‘tarish tuzog‘i»: o‘qituvchi √(x + 6) = x kabi tenglamani ikkala tomonini kvadratga ko‘tarishdan boshlab yechadi va ataylab tekshirishni qoldiradi; o‘quvchilar qaysi ildiz noto‘g‘ri ekanini topib, asl tenglamaga qo‘yib isbotlaydi.

Mashq
1
√f(x) = g(x) tenglama qaysi sistemaga tengkuchli?
2
√(x + 6) = x ni yeching.
3
√(3x − 2) = −4 ni yeching.
4
Nima uchun √(x + 6) = x ni kvadratga ko‘targanda topilgan x = −2 yechim emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHech qachon tushmaydigan to‘pHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →