Sodda irratsional tenglamalar va ularning sistemalari
Noma’lum ildiz ostida qatnashgan tenglama irratsional tenglama deyiladi. √f(x) = g(x) tenglama {f(x) = g²(x), g(x) ≥ 0} sistemaga tengkuchli: kvadratga ko‘tarishdan keyin g(x) ≥ 0 shartni albatta tekshirish kerak, aks holda chet ildiz qoladi (juft darajali ildiz hech qachon manfiy emas). √f(x) = √g(x) tenglama esa f(x) = g(x) va f(x) ≥ 0 ga tengkuchli. Toq darajali ildizda cheklov yo‘q: ³√f(x) = g(x) ⇔ f(x) = g³(x), ³√f(x) = ³√g(x) ⇔ f(x) = g(x). f(x) · √g(x) = 0 tenglama f(x) = 0 va g(x) ≥ 0 sistemasi yoki g(x) = 0 tenglamasidan iborat. Murakkab tenglamalarda ildizni z harfi bilan almashtiriladi; sistemalarda esa har bir ildiz ifodasining aniqlanish sohasi hisobga olinadi (masalan, √x + √y = 5 bo‘lsa, x ≥ 0 va y ≥ 0).
Kuzatuv minorasi h metr balandlikda turganda ufqgacha masofa taxminan d = 3,6·√h km. 18 km uzoqqa ko‘rish uchun 3,6·√h = 18, √h = 5, ya’ni h = 25 m kerak. Ildiz ostidagi noma’lumni topish uchun tenglamaning ikki tomonini kvadratga ko‘tarish kerak bo‘ldi.
Dengiz va havo navigatorlari ufqgacha masofani baholaydi, geodezistlar minora va antenna balandligini tanlaydi, fiziklar formuladagi noma’lumni ildiz ostidan chiqarib oladi.
Qog‘ozda d = 3,6·√h formulasi bilan h = 4, 9, 16 metr uchun masofani hisoblang. Balandlik 4 marta oshganda masofa nechta marta oshishini aniqlang.
«Kvadratga ko‘tarish tuzog‘i»: o‘qituvchi √(x + 6) = x kabi tenglamani ikkala tomonini kvadratga ko‘tarishdan boshlab yechadi va ataylab tekshirishni qoldiradi; o‘quvchilar qaysi ildiz noto‘g‘ri ekanini topib, asl tenglamaga qo‘yib isbotlaydi.