ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Davriy jarayonlar, sinus va kosinus

Darslar 28–29 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
28

Davriy jarayonlar va ularni kuzatish

Darslik, 2-qism: 23–25-betlar
MaqsadDavriy jarayon va davriy funksiya tushunchasini bilish; davr, bosh o‘q va amplitudani grafik yoki jadval bo‘yicha aniqlash.
Yangi so‘zlar
davr · perioddavriy funksiya · periodic functionbosh o‘q · midlineamplituda · amplitude
Tushuntirish

Ko‘p jarayonlar muayyan vaqtdan keyin takrorlanadi: fasllar almashinuvi, oylik o‘rtacha harorat, suv sathining ko‘tarilib-pasayishi, tebranishlar. Agar X to‘plamda aniqlangan f funksiya uchun f(x + T) = f(x) tenglik X dagi har bir x da bajariladigan T > 0 son bo‘lsa, f davriy deyiladi; bunday T larning eng kichigi funksiyaning davri deb ataladi. T davr bo‘lsa, 2T, 3T,... ham shunday xususiyatga ega, shuning uchun eng kichigi olinadi. Funksiya eng katta qiymati max va eng kichik qiymati min bo‘lsa, bosh o‘q tenglamasi y = (max + min)/2, amplituda esa (max − min)/2 ga teng. Grafik davr uzunligidagi bo‘lakni takrorlashdan hosil bo‘ladi, shuning uchun bitta davrni bilsak, butun grafikni chizish mumkin. Davriy bo‘lmagan jarayonlar ham ko‘p: masalan, tez o‘sib borayotgan hayvonlar soni takrorlanmaydi.

davrf(x + T) = f(x)
bosh o‘qy = (max + min)/2
amplituda(max − min)/2
−6−4−2246−3−2−1123
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Toshkentda kun uzunligi yil davomida takrorlanadi: dekabrda taxminan 9 soat, iyunda taxminan 15 soat, davri 12 oy. Demak, o‘rta chiziq (15 + 9)/2 = 12 soat, amplituda (15 − 9)/2 = 3 soat. Bir yillik grafikni bilgan odam keyingi yillarni ham chiza oladi.

Kim ishlatadi

Quyosh energiyasi rejalovchilari yil davomidagi yorug‘lik miqdorini hisoblaydi, dehqonlar ekish va yig‘im vaqtlarini mavsumga qarab belgilaydi, astronomlar takrorlanuvchi hodisalarni oldindan aytadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir hafta davomida har kuni quyosh botish vaqtini (taqvimdan yoki ob-havo ilovasidan) yozib boring. U har kuni bir-ikki daqiqaga siljishini ko‘rasiz: bu bir yillik sekin to‘lqinning bir bo‘lagi.

Namunalar
oy°C36912151821246121824300306
Shahar harorati: eng yuqori oylik o‘rtacha 30 °C, eng past 6 °C, har 12 oyda takrorlanadi. Davr 12 oy; bosh o‘q y = (30 + 6)/2 = 18; amplituda (30 − 6)/2 = 12.
xy12345678−2−1123403−1
Jadval: x = 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 uchun y = 1, 3, 1, −1, 1, 3, 1, −1, 1. Qiymatlar har 4 qadamda takrorlanadi: f(x + 4) = f(x), davr 4. max = 3, min = −1, bosh o‘q y = 1, amplituda 2.
Sinfda faoliyat

Soat mili yoki devorga osilgan mayatnik (massasi kichik, faqat kuzatish, ipni tortmang) harakatini kuzatib, bir to‘liq tebranish vaqtini sekundomer bilan 5 marta o‘lchang va o‘rtachasini davr deb oling.

Mashq
1
Davriy funksiyaning davri nima?
2
Funksiyaning eng katta qiymati 15, eng kichigi −5. Bosh o‘q tenglamasi y = ?
3
f(x + 6) = f(x) va f(2) = 3 bo‘lsa, f(20) ni toping.
4
Nima uchun davr sifatida eng kichik T olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliChegirma haqiqiymi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →