☰ Mundarija · Matematika

Davriy jarayonlar, sinus va kosinus

Darslar 28–29 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
28

Davriy jarayonlar va ularni kuzatish

Darslik, 2-qism: 23–25-betlar
MaqsadDavriy jarayon va davriy funksiya tushunchasini bilish; davr, bosh o‘q va amplitudani grafik yoki jadval bo‘yicha aniqlash.
Yangi so‘zlar
davr · perioddavriy funksiya · periodic functionbosh o‘q · midlineamplituda · amplitude
Tushuntirish

Ko‘p jarayonlar muayyan vaqtdan keyin takrorlanadi: fasllar almashinuvi, oylik o‘rtacha harorat, suv sathining ko‘tarilib-pasayishi, tebranishlar. Agar X to‘plamda aniqlangan f funksiya uchun f(x + T) = f(x) tenglik X dagi har bir x da bajariladigan T > 0 son bo‘lsa, f davriy deyiladi; bunday T larning eng kichigi funksiyaning davri deb ataladi. T davr bo‘lsa, 2T, 3T,... ham shunday xususiyatga ega, shuning uchun eng kichigi olinadi. Funksiya eng katta qiymati max va eng kichik qiymati min bo‘lsa, bosh o‘q tenglamasi y = (max + min)/2, amplituda esa (max − min)/2 ga teng. Grafik davr uzunligidagi bo‘lakni takrorlashdan hosil bo‘ladi, shuning uchun bitta davrni bilsak, butun grafikni chizish mumkin. Davriy bo‘lmagan jarayonlar ham ko‘p: masalan, tez o‘sib borayotgan hayvonlar soni takrorlanmaydi.

Namunalar
Shahar harorati: eng yuqori oylik o‘rtacha 30 °C, eng past 6 °C, har 12 oyda takrorlanadi. Davr 12 oy; bosh o‘q y = (30 + 6)/2 = 18; amplituda (30 − 6)/2 = 12.
Jadval: x = 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 uchun y = 1, 3, 1, −1, 1, 3, 1, −1, 1. Qiymatlar har 4 qadamda takrorlanadi: f(x + 4) = f(x), davr 4. max = 3, min = −1, bosh o‘q y = 1, amplituda 2.
Sinfda faoliyat

Soat mili yoki devorga osilgan mayatnik (massasi kichik, faqat kuzatish, ipni tortmang) harakatini kuzatib, bir to‘liq tebranish vaqtini sekundomer bilan 5 marta o‘lchang va o‘rtachasini davr deb oling.

Mashq
1
Davriy funksiyaning davri nima?
2
Funksiyaning eng katta qiymati 15, eng kichigi −5. Bosh o‘q tenglamasi y = ?
3
f(x + 6) = f(x) va f(2) = 3 bo‘lsa, f(20) ni toping.
4
Nima uchun davr sifatida eng kichik T olinadi?