Davriy jarayonlar va ularni kuzatish
Ko‘p jarayonlar muayyan vaqtdan keyin takrorlanadi: fasllar almashinuvi, oylik o‘rtacha harorat, suv sathining ko‘tarilib-pasayishi, tebranishlar. Agar X to‘plamda aniqlangan f funksiya uchun f(x + T) = f(x) tenglik X dagi har bir x da bajariladigan T > 0 son bo‘lsa, f davriy deyiladi; bunday T larning eng kichigi funksiyaning davri deb ataladi. T davr bo‘lsa, 2T, 3T,... ham shunday xususiyatga ega, shuning uchun eng kichigi olinadi. Funksiya eng katta qiymati max va eng kichik qiymati min bo‘lsa, bosh o‘q tenglamasi y = (max + min)/2, amplituda esa (max − min)/2 ga teng. Grafik davr uzunligidagi bo‘lakni takrorlashdan hosil bo‘ladi, shuning uchun bitta davrni bilsak, butun grafikni chizish mumkin. Davriy bo‘lmagan jarayonlar ham ko‘p: masalan, tez o‘sib borayotgan hayvonlar soni takrorlanmaydi.
| davr | f(x + T) = f(x) |
|---|---|
| bosh o‘q | y = (max + min)/2 |
| amplituda | (max − min)/2 |
Toshkentda kun uzunligi yil davomida takrorlanadi: dekabrda taxminan 9 soat, iyunda taxminan 15 soat, davri 12 oy. Demak, o‘rta chiziq (15 + 9)/2 = 12 soat, amplituda (15 − 9)/2 = 3 soat. Bir yillik grafikni bilgan odam keyingi yillarni ham chiza oladi.
Quyosh energiyasi rejalovchilari yil davomidagi yorug‘lik miqdorini hisoblaydi, dehqonlar ekish va yig‘im vaqtlarini mavsumga qarab belgilaydi, astronomlar takrorlanuvchi hodisalarni oldindan aytadi.
Bir hafta davomida har kuni quyosh botish vaqtini (taqvimdan yoki ob-havo ilovasidan) yozib boring. U har kuni bir-ikki daqiqaga siljishini ko‘rasiz: bu bir yillik sekin to‘lqinning bir bo‘lagi.
Soat mili yoki devorga osilgan mayatnik (massasi kichik, faqat kuzatish, ipni tortmang) harakatini kuzatib, bir to‘liq tebranish vaqtini sekundomer bilan 5 marta o‘lchang va o‘rtachasini davr deb oling.