ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Trigonometrik tengsizliklar va grafik almashtirishlar

Darslar 31–32 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
31

Eng sodda trigonometrik tengsizliklar

Darslik, 2-qism: 44–47-betlar
Maqsadsin x, cos x va tg x ni a bilan taqqoslovchi eng sodda tengsizliklarni birlik aylana yordamida yechish.
Yangi so‘zlar
trigonometrik tengsizlik · trigonometric inequalitybirlik aylana yoyi · arc of the unit circledavr · periodoraliq · interval
Tushuntirish

a₁ < sin x < b₁, a₂ < cos x < b₂, a₃ < tg x < b₃ ko‘rinishdagi tengsizliklar eng sodda trigonometrik tengsizliklar deyiladi. sin x qiymati birlik aylanada nuqtaning ordinatasi, cos x esa abssissasidir. Shuning uchun sin x > a ni yechish uchun ordinatasi a dan katta bo‘lgan nuqtalar yoyini topamiz va uning chetlarini sin x = a tenglamadan olamiz. cos x > a da abssissasi a dan katta bo‘lgan yoyni olamiz. Avval bitta davr ichida (masalan, [0; 2π]) yechib, so‘ng davrni qo‘shamiz: sin va cos uchun 2πk, tg uchun πk, k ∈ ℤ. Tengsizlik qat’iy bo‘lsa, chetki nuqtalar kirmaydi (doiracha bo‘sh); qat’iy bo‘lmasa, kiradi. Tekshirish uchun yechimdan bitta nuqta olib tengsizlikka qo‘yib ko‘ring.

★Esda tuting
sin x > a: nuqta ordinatasi a dan katta; cos x > a: abssissasi a dan katta.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sug‘orish kanalidagi suv sathi sutka davomida taxminan L = 5 + 2·sin x metr bo‘lib o‘zgaradi deylik (soddalashtirilgan model, x — davr bo‘yicha faza). Shlyuz suv sathi kamida 5 + √2 ≈ 6,4 m bo‘lganda ochiladi, ya’ni sin x ≥ √2/2. Bu x ∈ [π/4 + 2πk, 3π/4 + 2πk], ya’ni har bir davrning to‘rtdan bir qismi.

Kim ishlatadi

Gidrotexniklar shlyuzni suv sathiga qarab boshqaradi, elektronika muhandislari signal ma’lum chegaradan yuqori bo‘lgan vaqtni topadi, quyosh energiyasi rejalovchilari panel ishlaydigan soatlarni hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ob-havo jadvalidagi sutkalik harorat grafigida gorizontal chiziq o‘tkazing va egri chiziq shu chiziqdan yuqori bo‘lgan soatlarni rangli qalam bilan belgilang. Bu — tengsizlikning yechimi.

Namunalar
xyπ/2π3π/22π−110y = sin xπ/32π/3
sin x ≥ √3/2 (bir davrda): ordinata √3/2 dan kam emas, x = π/3 va x = 2π/3 oralig‘ida. Umumiy: x ∈ [π/3 + 2πk; 2π/3 + 2πk], k ∈ ℤ.
xyπ/2π3π/22π−110y = cos x2π/34π/3
cos x < −1/2: cos x = −1/2 da x = 2π/3 va x = 4π/3. Abssissasi −1/2 dan kichik yoy shu ikki nuqta orasida. Javob: x ∈ (2π/3 + 2πk; 4π/3 + 2πk), k ∈ ℤ.
Sinfda faoliyat

Daftarga aylana chizing, sin x > 1/2 shartini qanoatlantiruvchi yoyni rangli qalam bilan bo‘yang va yoy uchlarining burchaklarini yozing; sherigingiz cos x ≤ 1/2 uchun bajarsin.

Mashq
1
[0; 2π] da sin x > 0 tengsizlikning yechimi qanday?
2
[0; 2π] da cos x > 0 tengsizlikni yeching.
3
[0; 2π] da sin x < −1/2 ni yeching.
4
Nima uchun sin x ≤ 2 tengsizlik barcha x uchun o‘rinli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab yopilishi haqidagi skrinshotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →