☰ Mundarija · Matematika

Trigonometrik tengsizliklar va grafik almashtirishlar

Darslar 31–32 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
31

Eng sodda trigonometrik tengsizliklar

Darslik, 2-qism: 44–47-betlar
Maqsadsin x, cos x va tg x ni a bilan taqqoslovchi eng sodda tengsizliklarni birlik aylana yordamida yechish.
Yangi so‘zlar
trigonometrik tengsizlik · trigonometric inequalitybirlik aylana yoyi · arc of the unit circledavr · periodoraliq · interval
Tushuntirish

a₁ < sin x < b₁, a₂ < cos x < b₂, a₃ < tg x < b₃ ko‘rinishdagi tengsizliklar eng sodda trigonometrik tengsizliklar deyiladi. sin x qiymati birlik aylanada nuqtaning ordinatasi, cos x esa abssissasidir. Shuning uchun sin x > a ni yechish uchun ordinatasi a dan katta bo‘lgan nuqtalar yoyini topamiz va uning chetlarini sin x = a tenglamadan olamiz. cos x > a da abssissasi a dan katta bo‘lgan yoyni olamiz. Avval bitta davr ichida (masalan, [0; 2π]) yechib, so‘ng davrni qo‘shamiz: sin va cos uchun 2πk, tg uchun πk, k ∈ ℤ. Tengsizlik qat’iy bo‘lsa, chetki nuqtalar kirmaydi (doiracha bo‘sh); qat’iy bo‘lmasa, kiradi. Tekshirish uchun yechimdan bitta nuqta olib tengsizlikka qo‘yib ko‘ring.

Namunalar
sin x ≥ √3/2 (bir davrda): ordinata √3/2 dan kam emas, x = π/3 va x = 2π/3 oralig‘ida. Umumiy: x ∈ [π/3 + 2πk; 2π/3 + 2πk], k ∈ ℤ.
cos x < −1/2: cos x = −1/2 da x = 2π/3 va x = 4π/3. Abssissasi −1/2 dan kichik yoy shu ikki nuqta orasida. Javob: x ∈ (2π/3 + 2πk; 4π/3 + 2πk), k ∈ ℤ.
Sinfda faoliyat

Daftarga aylana chizing, sin x > 1/2 shartini qanoatlantiruvchi yoyni rangli qalam bilan bo‘yang va yoy uchlarining burchaklarini yozing; sherigingiz cos x ≤ 1/2 uchun bajarsin.

Mashq
1
[0; 2π] da sin x > 0 tengsizlikning yechimi qanday?
2
[0; 2π] da cos x > 0 tengsizlikni yeching.
3
[0; 2π] da sin x < −1/2 ni yeching.
4
Nima uchun sin x ≤ 2 tengsizlik barcha x uchun o‘rinli?