ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

To‘plamlar va ular ustida amallar

Darslar 1 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
1

To‘plam tushunchasi, to‘plamlar ustida amallar. To‘ldiruvchi to‘plam

Darslik, 1-qism: 3–13-betlar
MaqsadTo‘plam, element, qism to‘plam tushunchalarini bilish; birlashma, kesishma va to‘ldiruvchi to‘plamni topish; Venn diagrammasi va n(A ∪ B) formulasidan foydalanish.
Yangi so‘zlar
to‘plam · setqism to‘plam · subsetkesishma · intersectionto‘ldiruvchi to‘plam · complement
Tushuntirish

To‘plam ta’rifsiz qabul qilinadigan asosiy tushunchalardan biri: u bir butun deb qaraladigan narsalar majmuasi, uni tashkil etuvchi narsalar esa elementlar deb ataladi. «x element A to‘plamga tegishli» x ∈ A, «tegishli emas» esa x ∉ A deb yoziladi. Elementlari soni chekli to‘plam chekli, aks holda cheksiz deyiladi; chekli A ning elementlari soni n(A) bilan, birorta ham elementi yo‘q to‘plam esa ∅ bilan belgilanadi (n(∅) = 0). A ning har bir elementi B ga ham tegishli bo‘lsa, A to‘plam B ning qism to‘plami: A ⊆ B. A ∪ B birlashma kamida bittasida bor elementlardan, A ∩ B kesishma esa ikkalasida ham bor elementlardan iborat; umumiy elementi yo‘q to‘plamlar kesishmaydi. Universal to‘plam U berilganda A′ to‘ldiruvchi to‘plam U ning A ga tegishli bo‘lmagan barcha elementlarini o‘z ichiga oladi: A ∩ A′ = ∅, A ∪ A′ = U, n(A) + n(A′) = n(U). Chekli to‘plamlar uchun n(A ∪ B) = n(A) + n(B) − n(A ∩ B) bo‘ladi, chunki umumiy elementlar yig‘indida ikki marta hisoblanadi.

ƒFormula
n(A ∪ B) = n(A) + n(B) − n(A ∩ B)
Umumiy elementlar ikki marta sanaladi, shuning uchun bir marta ayiramiz.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla hashar kuni uchun ikkita ro‘yxat tuzildi: ko‘chat ekishga 22 kishi, to‘siqni bo‘yashga 16 kishi yozildi, 9 kishi ikkala ro‘yxatda ham bor. Oddiy qo‘shsak 38 chiqadi, ammo ikki marta sanalgan 9 kishini ayirsak, hammasi bo‘lib 29 ta turli odam kelishi ma’lum bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Ma’lumotlar bazasi mutaxassislari takroriy yozuvlarni bir marta sanaydi, tadbir tashkilotchilari ishtirokchilar sonini aniq biladi, so‘rovnoma tahlilchilari ikki savolga ham «ha» degan javobni ikki marta hisoblab yubormaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarga ikkita ro‘yxat yozing: bu hafta darsi bor fanlar va uy vazifasi bor fanlar. Ikkalasida ham uchraydigan fanlarni belgilang va n(A ∪ B) formulasi bilan turli fanlar sonini tekshiring.

Namunalar
AB2, 48, 106, 123, 91, 57, 11
U = {1, 2, …, 12}, A — juft sonlar, B — 3 ga karrali sonlar bo‘lsin. Unda A = {2, 4, 6, 8, 10, 12}, B = {3, 6, 9, 12}, A ∩ B = {6, 12}, A ∪ B = {2, 3, 4, 6, 8, 9, 10, 12}. Tekshiramiz: n(A ∪ B) = 8 va 6 + 4 − 2 = 8. To‘ldiruvchi: A′ = {1, 3, 5, 7, 9, 11}, n(A′) = 12 − 6 = 6.
−3−2−101234
C = {x | −1 < x ≤ 3, x ∈ Z} to‘plamda −1 dan katta va 3 dan kichik yoki teng butun sonlar bor: C = {0, 1, 2, 3}, n(C) = 4. Xuddi shu shart x ∈ R bo‘lganda oraliq (−1; 3] hosil bo‘ladi va u cheksiz to‘plam, chunki ikki son orasida cheksiz ko‘p haqiqiy son bor.
Sinfda faoliyat

Sinfda ikki doira (arqon yoki bo‘r bilan chizilgan) yarating: «ingliz tilini o‘rganadiganlar» va «shaxmat o‘ynaydiganlar». O‘quvchilar o‘z joyini tanlaydi, kesishma qismida turganlar ikkalasiga ham tegishli. Sanashni bajarib n(A ∪ B) = n(A) + n(B) − n(A ∩ B) ni tekshiring.

Mashq
1
A to‘plamning to‘ldiruvchisi A′ nima va u uchun qanday uchta tenglik o‘rinli?
2
A = {1, 3, 5, 7, 9, 11} va B = {3, 6, 9, 12} bo‘lsa, A ∩ B va n(A ∪ B) ni toping.
3
n(U) = 40 va n(A) = 17. A′ to‘plamda nechta element bor?
4
Nima uchun uch elementli {a, b, c} to‘plamning 8 ta qism to‘plami bor? Tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFakt-chek klubi: birinchi da’voHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →