☰ Mundarija · Matematika

Ko‘pyoqlar va aylanish jismlari

Darslar 19–20 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
19

Fazoviy geometrik shakllar. Ko‘pyoqlar

Darslik, 1-qism: 112–116-betlar
MaqsadKo‘pyoq, prizma va piramida tushunchalari va ularning turlarini bilish; elementlar sonini topish; muntazam piramida xossalari va yon sirt formulasidan foydalanish.
Yangi so‘zlar
ko‘pyoq · polyhedronprizma · prismpiramida · pyramidapofema · apothem
Tushuntirish

Tekis ko‘pburchaklar bilan chegaralangan jism ko‘pyoq deyiladi; ko‘pburchaklar uning yoqlari, ularning tomonlari qirralari, uchlari esa ko‘pyoqning uchlari. Bir yoqqa tegishli bo‘lmagan ikki uchni tutashtiruvchi kesma ko‘pyoqning diagonali. Hamma yoqlari har bir yoq tekisligining bir tomonida yotsa, ko‘pyoq qavariq bo‘ladi (masalan, kub). Prizmaning ikki yog‘i (asoslari) teng ko‘pburchaklar, qolgan yon yoqlari parallelogrammlar; yon yoqlari asosga perpendikular bo‘lsa prizma to‘g‘ri, aks holda og‘ma, asosi muntazam ko‘pburchak bo‘lgan to‘g‘ri prizma muntazam; asosi parallelogramm bo‘lgan prizma parallelepiped, asosi to‘g‘ri to‘rtburchak bo‘lgan to‘g‘ri parallelepiped esa to‘g‘ri burchakli parallelepiped, o‘lchamlari teng bo‘lsa kub. Piramidaning bitta yog‘i (asos) ko‘pburchak, qolgan yon yoqlari bitta umumiy uchga ega uchburchaklar; asosi muntazam ko‘pburchak va balandligi asos markazidan o‘tsa, piramida muntazam, uning yon yog‘ining uchidan tushirilgan balandligi apofema. Muntazam piramidaning yon qirralari, yon yoqlari va apofemalari o‘zaro teng, yon sirti S = p · a (p — asosning yarim perimetri, a — apofema).

Namunalar
Muntazam to‘rtburchakli piramidaning asos tomoni 6 sm, apofemasi 5 sm. Asosning yarim perimetri p = 4 · 6 / 2 = 12 sm, yon sirt S = p · a = 12 · 5 = 60 sm². Asos yuzi 36 sm², to‘la sirt 60 + 36 = 96 sm².
Elementlarni sanash: beshburchakli prizmada 10 uch, 15 qirra, 7 yoq (2 asos + 5 yon yoq); oltiburchakli piramidada 7 uch (6 + uchi), 12 qirra (6 asosda + 6 yon), 7 yoq (asos + 6 yon). n-burchakli prizmada 2n uch, 3n qirra, n + 2 yoq bor.
Sinfda faoliyat

Sinfda karton, tayoqcha va plastilindan (kattalar yordamida; qaychi va pichoqni faqat kattalar ishlatadi) kub, uchburchakli prizma va to‘rtburchakli piramida modellarini yasang; har bir modelda uchlar, qirralar va yoqlar sonini sanab jadvalga yozing.

Mashq
1
Prizma deb qanday ko‘pyoqqa aytiladi?
2
Muntazam uchburchakli piramidaning asos tomoni 8 sm, apofemasi 9 sm. Yon sirti necha sm²?
3
Yettiburchakli prizmaning nechta qirrasi bor?
4
Nima uchun muntazam piramidaning yon yoqlari o‘zaro teng teng yonli uchburchaklardir?