ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Implikatsiya, predikatlar va kvantorlar

Darslar 4–5 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
4

Implikatsiya, konversiya, inversiya va kontrapozitsiya

Darslik, 1-qism: 23–28-betlar
MaqsadImplikatsiya va ekvivalensiyaning rostlik jadvalini bilish; konversiya, inversiya va kontrapozitsiyani tuzish va ularning rost-yolg‘onligini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
implikatsiya · implicationkonversiya · conversekontrapozitsiya · contrapositivezarur va yetarli shart · necessary and sufficient condition
Tushuntirish

«Agar p bo‘lsa, u holda q» mulohazasi implikatsiya deyiladi va p ⇒ q deb yoziladi; unda p yetarli shart, q esa zarur shart hisoblanadi. Implikatsiya faqat bitta holda yolg‘on bo‘ladi: p rost, q esa yolg‘on bo‘lganda; p yolg‘on bo‘lsa, implikatsiya q ga qaramay rost. Teskari mulohaza q ⇒ p konversiya, ¬p ⇒ ¬q inversiya, ¬q ⇒ ¬p kontrapozitsiya deyiladi. Jadvallar ko‘rsatadiki, kontrapozitsiya asl implikatsiyaga tengkuchli, inversiya esa konversiyaga tengkuchli; ammo implikatsiya va uning konversiyasi tengkuchli emas. (p ⇒ q) ∧ (q ⇒ p) mulohaza ekvivalensiya p ⇔ q deb yoziladi: u p va q bir xil qiymatga ega bo‘lgandagina rost va «p zarur va yetarli q uchun» deb o‘qiladi.

pqp ⇒ qq ⇒ p¬p ⇒ ¬q¬q ⇒ ¬p
TTTTTT
TFFTTF
FTTFFT
FFTTTT
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muzey qoidasida shunday yozilgan: «Yillik chiptasi borlar kirishi bepul». Bepul kirgan odamda yillik chipta bo‘lishi shart emas: kichik bolalar ham bepul kirishi mumkin, ya’ni teskari gap har doim to‘g‘ri bo‘lmaydi. Ishonchli xulosa faqat shu: bepul kirmagan odamda yillik chipta yo‘q.

Kim ishlatadi

Huquqshunoslar shartnomadagi «agar … bo‘lsa» bandlarini ehtiyotkorlik bilan o‘qiydi, shifokorlar alomatdan kasallikni darhol xulosa qilmaydi, dasturchilar «if» shartlaridagi teskari xulosani tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab qoidalaridan birini «agar …, u holda …» ko‘rinishida yozing. Uning teskari gapini tuzing va teskari gap noto‘g‘ri bo‘ladigan bitta holatni toping.

Namunalar
p: «x soni 6 ga bo‘linadi», q: «x soni 3 ga bo‘linadi». p ⇒ q rost. Konversiya q ⇒ p yolg‘on: x = 9 uchun q rost, p yolg‘on. Kontrapozitsiya: «x soni 3 ga bo‘linmasa, u 6 ga ham bo‘linmaydi» — rost. Inversiya: «x 6 ga bo‘linmasa, 3 ga ham bo‘linmaydi» — yolg‘on (yana x = 9).
pqp ⇒ qq ⇒ pp ⇔ q
TTTTT
TFFTF
FTTFF
FFTTT
p: «7 — toq son» (rost), q: «7 soni 2 ga bo‘linadi» (yolg‘on). p ⇒ q yolg‘on (T ⇒ F), q ⇒ p rost (yolg‘ondan istalgan narsa kelib chiqadi), p ⇔ q yolg‘on, chunki qiymatlari har xil. Shuningdek, p: «2 + 2 = 5» yolg‘on bo‘lsa, «agar 2 + 2 = 5 bo‘lsa, u holda 3 > 1» implikatsiyasi rost.
Sinfda faoliyat

«Teskari yo‘l» o‘yini: o‘qituvchi «Agar …, u holda …» shaklidagi hayotiy gap aytadi (masalan, «Yomg‘ir yog‘sa, ko‘cha ho‘l bo‘ladi»). Guruhlar konversiya, inversiya va kontrapozitsiyani yozadi va qaysi biri doimo rost ekanini asoslaydi.

Mashq
1
p ⇒ q implikatsiya qachon yolg‘on bo‘ladi?
2
«Agar to‘rtburchak kvadrat bo‘lsa, u to‘g‘ri to‘rtburchak» — konversiyasini yozing va rost-yolg‘onligini aniqlang.
3
p ⇒ q ning rostlik jadvalidagi 4 ta qatordan nechtasida u rost?
4
Nima uchun kontrapozitsiya ¬q ⇒ ¬p asl implikatsiya p ⇒ q ga tengkuchli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYer tarixi bir sutka bo‘lsaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →