Implikatsiya, konversiya, inversiya va kontrapozitsiya
«Agar p bo‘lsa, u holda q» mulohazasi implikatsiya deyiladi va p ⇒ q deb yoziladi; unda p yetarli shart, q esa zarur shart hisoblanadi. Implikatsiya faqat bitta holda yolg‘on bo‘ladi: p rost, q esa yolg‘on bo‘lganda; p yolg‘on bo‘lsa, implikatsiya q ga qaramay rost. Teskari mulohaza q ⇒ p konversiya, ¬p ⇒ ¬q inversiya, ¬q ⇒ ¬p kontrapozitsiya deyiladi. Jadvallar ko‘rsatadiki, kontrapozitsiya asl implikatsiyaga tengkuchli, inversiya esa konversiyaga tengkuchli; ammo implikatsiya va uning konversiyasi tengkuchli emas. (p ⇒ q) ∧ (q ⇒ p) mulohaza ekvivalensiya p ⇔ q deb yoziladi: u p va q bir xil qiymatga ega bo‘lgandagina rost va «p zarur va yetarli q uchun» deb o‘qiladi.
| p | q | p ⇒ q | q ⇒ p | ¬p ⇒ ¬q | ¬q ⇒ ¬p |
|---|---|---|---|---|---|
| T | T | T | T | T | T |
| T | F | F | T | T | F |
| F | T | T | F | F | T |
| F | F | T | T | T | T |
Muzey qoidasida shunday yozilgan: «Yillik chiptasi borlar kirishi bepul». Bepul kirgan odamda yillik chipta bo‘lishi shart emas: kichik bolalar ham bepul kirishi mumkin, ya’ni teskari gap har doim to‘g‘ri bo‘lmaydi. Ishonchli xulosa faqat shu: bepul kirmagan odamda yillik chipta yo‘q.
Huquqshunoslar shartnomadagi «agar … bo‘lsa» bandlarini ehtiyotkorlik bilan o‘qiydi, shifokorlar alomatdan kasallikni darhol xulosa qilmaydi, dasturchilar «if» shartlaridagi teskari xulosani tekshiradi.
Maktab qoidalaridan birini «agar …, u holda …» ko‘rinishida yozing. Uning teskari gapini tuzing va teskari gap noto‘g‘ri bo‘ladigan bitta holatni toping.
| p | q | p ⇒ q | q ⇒ p | p ⇔ q |
|---|---|---|---|---|
| T | T | T | T | T |
| T | F | F | T | F |
| F | T | T | F | F |
| F | F | T | T | T |
«Teskari yo‘l» o‘yini: o‘qituvchi «Agar …, u holda …» shaklidagi hayotiy gap aytadi (masalan, «Yomg‘ir yog‘sa, ko‘cha ho‘l bo‘ladi»). Guruhlar konversiya, inversiya va kontrapozitsiyani yozadi va qaysi biri doimo rost ekanini asoslaydi.