ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Chiziq va tekislik, tekisliklar parallelligi

Darslar 43–44 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
43

Fazoda to‘g‘ri chiziq va tekislikning o‘zaro joylashuvi

Darslik, 2-qism: 106–107-betlar
MaqsadTo‘g‘ri chiziq va tekislikning o‘zaro joylashuvi, to‘g‘ri chiziq va tekislik parallelligining alomati va xossasini bilish hamda ularni masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
to‘g‘ri chiziq va tekislik parallelligi · parallelism of a line and a planealomat · criterionkesishish chizig‘i · line of intersectiono‘xshash uchburchaklar · similar triangles
Tushuntirish

To‘g‘ri chiziq va tekislik uch xil joylashishi mumkin: to‘g‘ri chiziq tekislikda yotadi, tekislikni bitta nuqtada kesadi yoki umumiy nuqtasi yo‘q. Umumiy nuqtasi bo‘lmasa, to‘g‘ri chiziq tekislikka parallel deyiladi. Alomat: tekislikda yotmagan to‘g‘ri chiziq shu tekislikdagi biror to‘g‘ri chiziqqa parallel bo‘lsa, u tekislikning o‘ziga ham parallel. Xossa: agar tekislik ikkinchi tekislikka parallel to‘g‘ri chiziqdan o‘tsa, tekisliklarning kesishish chizig‘i shu to‘g‘ri chiziqqa parallel. Shuning uchun, masalan, uchburchakning BC tomoniga parallel tekislik AB va AC ni B₁, C₁ nuqtalarda kesib o‘tsa, B₁C₁ ∥ BC va o‘xshash uchburchaklar tufayli B₁C₁ : BC = AB₁ : AB. Tekislikka parallel to‘g‘ri chiziq shu tekislikdagi barcha to‘g‘ri chiziqlarga parallel bo‘lmaydi: ularning ba’zilari unga ayqash, faqat unga parallel yo‘nalishdagilari parallel bo‘ladi.

αba
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzun to‘sinni xonada o‘rnatayotgan quruvchi uni polga parallel ekanini tekshirmoqchi. Buning uchun to‘sin pol bilan devor tutashgan chiziqqa parallel bo‘lsa yetarli: pol tekisligidagi biror chiziqqa parallel va tekislikda yotmaydigan to‘g‘ri chiziq tekislikka ham parallel bo‘ladi. Shu sababli to‘sinning ikki uchi poldan bir xil balandlikda turadi.

Kim ishlatadi

Quruvchilar va duradgorlar to‘sin, tokcha va ramalarni to‘g‘ri o‘rnatadi, quyosh panellarini o‘rnatuvchilar panel tayanchlarini bir tekislikda joylaydi, 3D modellashtiruvchilar tekislik va chiziqlarni hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Past stol yoki partaning bir chetining ikki uchini polgacha chizg‘ich bilan o‘lchang. Balandliklar teng bo‘lsa, shu chet polga parallel ekanini tushuntiring.

Namunalar
2012ABCB₁C₁
ABC uchburchakda BC ga parallel tekislik AB va AC ni B₁, C₁ da kesadi; AB₁ : B₁B = 3 : 2, BC = 20. AB₁ : AB = 3 : 5, demak B₁C₁ = 20 · 3/5 = 12.
Kubda A₁B₁ to‘g‘ri chizig‘i ABCD tekisligiga parallel: A₁B₁ ∥ AB, AB esa ABCD da yotadi, A₁B₁ esa unda yotmaydi — alomat bajariladi.
Sinfda faoliyat

Qalam va stol yuzasidan model yasang: qalamni stol yuzasidagi chiziqqa parallel qilib stol tepasida ushlab turing, qalam stolni kesmasligini ko‘rsating; so‘ng qalamni burib, stolga ayqash holatni ham ko‘rsating.

Mashq
1
To‘g‘ri chiziq va tekislikning parallellik alomatini ayting.
2
ABC uchburchakda BC ga parallel tekislik AB va AC ni B₁, C₁ da kesadi, AB₁ : AB = 2 : 5, BC = 15. B₁C₁ ni toping.
15?ABCB₁C₁
3
ABCD kvadrat, M nuqta uning tekisligida yotmaydi; K va L — MA va MB ning o‘rtalari. KL to‘g‘ri chizig‘i ABCD tekisligiga parallelmi? Asoslang.
4
Nima uchun tekislikka parallel chiziq shu tekislikdagi barcha chiziqlarga parallel bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki batareya — ikki baravar tokmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →