ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Chiziqli va kvadratik modellar

Darslar 27 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
27

Chiziqli va kvadratik modellar

Darslik, 2-qism: 12–22-betlar
MaqsadChiziqli va kvadratik funksiyalar yordamida real vaziyatlarni modellashtirish: qiymat hisoblash, parabola uchi, o‘qlar bilan kesishish nuqtalari va formulani grafikdan tiklash.
Yangi so‘zlar
burchak koeffitsiyenti · slopeparabola uchi · vertex of a parabolasimmetriya o‘qi · axis of symmetrykvadrat funksiya · quadratic function
Tushuntirish

f(x) = ax + b chiziqli funksiya, grafigi to‘g‘ri chiziq, a — burchak koeffitsiyenti; masalan, xizmat haqi = qo‘zg‘almas to‘lov + soat narxi · vaqt kabi bog‘lanishlar chiziqlidir. y = ax² + bx + c (a ≠ 0) kvadrat funksiya, grafigi parabola. U ordinatalar o‘qini (0; c) nuqtada kesadi; abssissalar o‘qi bilan kesishish nuqtalari ax² + bx + c = 0 tenglamaning ildizlaridir. Parabolaning simmetriya o‘qi x = −b/(2a), uchi shu o‘qda yotadi: uning ordinatasini topish uchun x = −b/(2a) ni formulaga qo‘yamiz. a > 0 bo‘lsa, parabola tarmoqlari yuqoriga qaraydi va uchida eng kichik qiymat, a < 0 bo‘lsa, pastga qaraydi va uchida eng katta qiymat bo‘ladi. Ildizlari x₁, x₂ ma’lum bo‘lsa, formula y = a(x − x₁)(x − x₂) ko‘rinishda yoziladi; a ni parabolaning boshqa bir nuqtasidan topamiz.

ƒFormula
x₀ = −b / (2a)
Parabolaning simmetriya o‘qi; uchi shu o‘qda yotadi.
−6−4−2246−6−4−2246
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kontsertida bilet narxi 20 birlik bo‘lganda 100 ta bilet sotiladi; narx har 1 birlikka oshganda xaridorlar 2 taga kamayadi (soddalashtirilgan model). Daromad (20 + x)(100 − 2x) = −2x² + 60x + 2000 bo‘ladi. Cho‘qqi x = 15 da: narx 35, xaridor 70, daromad 2450 birlik — boshlang‘ich 2000 dan ko‘p.

Kim ishlatadi

Tadbir tashkilotchilari eng katta daromad beradigan narxni qidiradi, muhandislar otilgan jism yo‘lini parabola bilan hisoblaydi, sport murabbiylari to‘pning eng baland nuqtasini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Jismoniy tarbiya darsida to‘p tashlanganini kuzating: uning yo‘li parabola shaklida bo‘lib, tashlangan va tushgan nuqta bir balandlikda bo‘lsa, eng baland nuqta ularning o‘rtasida bo‘ladi. Shuni o‘z ko‘zingiz bilan tekshiring.

Namunalar
xy510152025301002003004005000S = −2x² + 60x(15; 450)30
Devor yonida 60 m to‘r bilan to‘g‘ri to‘rtburchak maydon o‘raladi (to‘rtinchi tomoni devor). Devorga perpendikular tomon x bo‘lsa, yuz S(x) = x(60 − 2x) = −2x² + 60x. a = −2 < 0, uchi x = −60/(2 · (−2)) = 15 da: S(15) = 15 · 30 = 450 m² — eng katta yuz. S(x) = 0 bo‘ladigan x = 0 va x = 30 — parabola Ox o‘qini kesadigan nuqtalar.
xy−2−1123456−20−15−10−55100y = 2(x + 1)(x − 5)−15(2; −18)
Parabola Ox o‘qini x = −1 va x = 5 da kesadi, eng kichik qiymati −18. U y = a(x + 1)(x − 5) ko‘rinishda; simmetriya o‘qi x = (−1 + 5)/2 = 2, uchida y(2) = a · 3 · (−3) = −9a = −18, a = 2. Demak y = 2(x + 1)(x − 5) = 2x² − 8x − 10.
Sinfda faoliyat

Mobil tarif jadvalini tuzing: oylik to‘lov C(g) = 8000g + 40 000 so‘m (g — qo‘shimcha GB soni). g = 0, 1, 2, 3, 4 uchun qiymatlarni hisoblang, nuqtalarni koordinata tekisligiga qo‘ying va ularning bitta to‘g‘ri chiziqda yotishini tekshiring.

Mashq
1
Parabola y = ax² + bx + c ning simmetriya o‘qi tenglamasini yozing.
2
y = x² − 6x + 5 funksiyaning eng kichik qiymatini toping.
3
Telefon batareyasi 100% dan boshlab har soatda 8% kamayadi: B(t) = 100 − 8t. Necha soatdan keyin 36% qoladi?
4
Nima uchun a > 0 bo‘lganda parabola uchida eng kichik qiymat bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDerazalarni yopish isitishni kamaytirdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →