Chiziqli va kvadratik modellar
f(x) = ax + b chiziqli funksiya, grafigi to‘g‘ri chiziq, a — burchak koeffitsiyenti; masalan, xizmat haqi = qo‘zg‘almas to‘lov + soat narxi · vaqt kabi bog‘lanishlar chiziqlidir. y = ax² + bx + c (a ≠ 0) kvadrat funksiya, grafigi parabola. U ordinatalar o‘qini (0; c) nuqtada kesadi; abssissalar o‘qi bilan kesishish nuqtalari ax² + bx + c = 0 tenglamaning ildizlaridir. Parabolaning simmetriya o‘qi x = −b/(2a), uchi shu o‘qda yotadi: uning ordinatasini topish uchun x = −b/(2a) ni formulaga qo‘yamiz. a > 0 bo‘lsa, parabola tarmoqlari yuqoriga qaraydi va uchida eng kichik qiymat, a < 0 bo‘lsa, pastga qaraydi va uchida eng katta qiymat bo‘ladi. Ildizlari x₁, x₂ ma’lum bo‘lsa, formula y = a(x − x₁)(x − x₂) ko‘rinishda yoziladi; a ni parabolaning boshqa bir nuqtasidan topamiz.
Maktab kontsertida bilet narxi 20 birlik bo‘lganda 100 ta bilet sotiladi; narx har 1 birlikka oshganda xaridorlar 2 taga kamayadi (soddalashtirilgan model). Daromad (20 + x)(100 − 2x) = −2x² + 60x + 2000 bo‘ladi. Cho‘qqi x = 15 da: narx 35, xaridor 70, daromad 2450 birlik — boshlang‘ich 2000 dan ko‘p.
Tadbir tashkilotchilari eng katta daromad beradigan narxni qidiradi, muhandislar otilgan jism yo‘lini parabola bilan hisoblaydi, sport murabbiylari to‘pning eng baland nuqtasini baholaydi.
Jismoniy tarbiya darsida to‘p tashlanganini kuzating: uning yo‘li parabola shaklida bo‘lib, tashlangan va tushgan nuqta bir balandlikda bo‘lsa, eng baland nuqta ularning o‘rtasida bo‘ladi. Shuni o‘z ko‘zingiz bilan tekshiring.
Mobil tarif jadvalini tuzing: oylik to‘lov C(g) = 8000g + 40 000 so‘m (g — qo‘shimcha GB soni). g = 0, 1, 2, 3, 4 uchun qiymatlarni hisoblang, nuqtalarni koordinata tekisligiga qo‘ying va ularning bitta to‘g‘ri chiziqda yotishini tekshiring.