ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Planimetriyani takrorlash

Darslar 18 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
18

Amaliy mashq va tatbiqlar: planimetriya

Darslik, 1-qism: 108–111-betlar
MaqsadPlanimetriyaning asosiy faktlarini (burchaklar, uchburchak, to‘rtburchaklar, aylana) takrorlash va ularni hisoblash hamda asoslash masalalarida qo‘llash.
Yangi so‘zlar
ichki almashinuvchi burchaklar · alternate interior angleso‘rta chiziq · midlinevatar · chordichki chizilgan aylana · inscribed circle
Tushuntirish

Kesishuvchi ikki to‘g‘ri chiziq hosil qilgan vertikal burchaklar teng, qo‘shni burchaklar yig‘indisi 180°. Ikki parallel to‘g‘ri chiziqni kesuvchi kesganda ichki almashinuvchi va mos burchaklar teng, bir tomonli ichki burchaklar yig‘indisi 180° bo‘ladi. Uchburchak burchaklari yig‘indisi 180°, tashqi burchagi o‘ziga qo‘shni bo‘lmagan ikki ichki burchak yig‘indisiga teng; n-burchakli qavariq ko‘pburchak ichki burchaklari yig‘indisi (n − 2) · 180°. Trapetsiyaning o‘rta chizig‘i asoslar yig‘indisining yarmiga teng, rombning yuzi diagonallari ko‘paytmasining yarmiga (S = d₁d₂/2), uning diagonallari esa o‘zaro perpendikular va kesishish nuqtasida teng ikkiga bo‘linadi. Aylananing uzunligi 2πR, doira yuzi πR²; kvadratga ichki chizilgan aylananing radiusi tomonning yarmiga teng; markazdan vatargacha masofa d bo‘lsa, vatarning yarmi √(R² − d²) ga teng, chunki markazdan vatarga tushirilgan perpendikular uni teng ikkiga bo‘ladi. Masala yechishda avval chizma chizing, berilganlarni belgilang va mos faktni tanlang.

ααα180° − αO₁O₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Pol yoki devorni plitka bilan qoplashda plitkalar bir nuqtada burchaklarining yig‘indisi 360° bo‘lib uchrashishi kerak. Muntazam beshburchakning ichki burchagi (5 − 2)·180°/5 = 108° va 360 : 108 butun son emas, shu sababli faqat beshburchak plitkalar bilan bo‘shliqsiz qoplab bo‘lmaydi. Kvadrat (90°, 4 ta) va oltiburchak (120°, 3 ta) esa mos keladi.

Kim ishlatadi

Plitkachilar va dizaynerlar naqshni bo‘shliqsiz joylashtiradi, me’morlar bino ichidagi burchaklarni hisoblaydi, o‘yin dasturchilari xaritani bir xil katakchalar bilan quradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab koridorining polidagi yoki sinf devoridagi plitkalarga qarang: ularning shakli qanday va bir nuqtada nechtasi uchrashadi? Shu uchrashgan burchaklar yig‘indisi 360° bo‘lishini tekshiring.

Namunalar
12 sm6 sm8 sm9 smABCD
Trapetsiyaning yuzi 72 sm², balandligi 8 sm. S = (a + b)/2 · h bo‘lgani uchun o‘rta chiziq m = (a + b)/2 = S/h = 72/8 = 9 sm. Agar asoslardan biri 12 sm bo‘lsa, ikkinchisi 2 · 9 − 12 = 6 sm.
13 sm24 sm5 smOAB
Radiusi 13 sm bo‘lgan aylananing markazidan 5 sm uzoqlikda vatar o‘tkazilgan. Vatarning yarmi √(13² − 5²) = √144 = 12 sm, demak, vatar 24 sm. Yarim vatar, d va R to‘g‘ri burchakli uchburchakning katetlari va gipotenuzasi (Pifagor teoremasi).
Sinfda faoliyat

Takrorlash estafetasi: sinf ikki jamoaga bo‘linadi; doskaga ketma-ket 6 ta qisqa masala (burchak, trapetsiya, romb, aylana) yoziladi. Jamoa a’zolari navbat bilan bittadan masala yechadi, oldingi o‘quvchi javobini tekshiradi.

Mashq
1
n-burchakli qavariq ko‘pburchak ichki burchaklarining yig‘indisi qanday topiladi?
2
Qavariq ko‘pburchak ichki burchaklarining yig‘indisi to‘rtburchaknikidan 720° ko‘p. Uning nechta tomoni bor?
3
Rombning tomoni 13 sm, bir diagonali 24 sm. Ikkinchi diagonalini va yuzini toping.
4
Nima uchun markazdan vatarga tushirilgan perpendikular vatarni teng ikkiga bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOg‘ir kitoblar tepaga qo‘yilsinmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →