ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Ratsional tenglamalar

Darslar 10 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
10

Sodda ratsional tenglamalar va ularning sistemalari

Darslik, 1-qism: 58–63-betlar
MaqsadRatsional tenglamalarni yechish algoritmini bilish; chet ildizlarni maxraj bo‘yicha tekshirish; almashtirish usulini va oddiy ratsional tenglamalar sistemasini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
ratsional tenglama · rational equationtengkuchli tenglamalar · equivalent equationsnatija tenglama · consequence equationumumiy maxraj · common denominator
Tushuntirish

Ikkita ko‘phadning nisbati P(x)/Q(x) ratsional ifoda, A(x) = B(x) ko‘rinishdagi tenglama esa ratsional tenglama deyiladi. Agar birinchi tenglamaning barcha yechimlari ikkinchisining ham yechimi bo‘lsa, ikkinchisi birinchisining natijasi, yechimlar to‘plamlari ustma-ust tushsa, tenglamalar tengkuchli deyiladi. P(x)/Q(x) = 0 tenglama P(x) = 0 va Q(x) ≠ 0 shartlar bir vaqtda bajarilgandagina o‘rinli. Umumiy ratsional tenglamani yechish: kasrlarning umumiy maxrajini topib, tenglamaning ikki tomonini unga ko‘paytiriladi, hosil bo‘lgan tenglama yechiladi va umumiy maxrajni nolga aylantiradigan ildizlar tashlab yuboriladi (bunday ildizlar chet ildiz bo‘ladi, chunki ko‘paytirish natija tenglamaga olib keladi). Murakkab tenglamalarda x ning ifodasini t harfi bilan almashtirish yordam beradi; sistemalarda esa qo‘shish, o‘rniga qo‘yish va yangi o‘zgaruvchilar kiritish usullari qo‘llaniladi, bunda barcha maxrajlar nolga teng bo‘lmasligi kerak.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab bog‘idagi suv idishini bitta quvur 4 soatda, ikkinchisi 6 soatda to‘ldiradi. Bir soatda ular idishning 1/4 va 1/6 qismini to‘ldiradi, birga esa 1/4 + 1/6 = 5/12. Demak, ikkalasi ochilsa, idish 12/5 = 2,4 soatda to‘ladi.

Kim ishlatadi

Suv ta’minoti muhandislari quvurlar quvvatini hisoblaydi, loyiha rahbarlari ikki jamoaning birga ishlash vaqtini baholaydi, sug‘orish tizimini loyihalovchilar kanallarning umumiy sig‘imini topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinfdoshingiz bilan o‘zingizning ish tezligingizni solishtiring: parta ustini tartibga solish sizga 10 daqiqa, unga 15 daqiqa tursin. 1/10 + 1/15 formulasi bilan birga qancha vaqt ketishini hisoblang va keyin birga qilib ko‘rib, natija qanchalik yaqin ekanini ko‘ring.

Namunalar
xy−5−4−3−2−11234524680y = (x² − 9)/(x − 3)
(x² − 9)/(x − 3) = 0. Surat: x² − 9 = 0 ⇒ x = 3 yoki x = −3. x = 3 maxrajni nolga aylantiradi, shuning uchun tashlanadi. Javob: x = −3.
(x/(x + 1))² − 3 · x/(x + 1) + 2 = 0. t = x/(x + 1) desak, t² − 3t + 2 = 0, t = 1 yoki t = 2. t = 1: x = x + 1 — yechim yo‘q. t = 2: x = 2x + 2 ⇒ x = −2; x + 1 = −1 ≠ 0. Javob: x = −2.
Sinfda faoliyat

«Chet ildiz ovi»: har bir guruh o‘zi tuzgan ratsional tenglamaning ildizlaridan biri maxrajni nolga aylantiradigan qilib tayyorlaydi; boshqa guruh uni yechib, qaysi ildiz chet ildiz ekanini topadi.

Mashq
1
P(x)/Q(x) = 0 tenglama qachon yechimga ega bo‘ladi?
2
(x² − 16)/(x + 4) = 0 ni yeching.
3
3/(x − 1) − 2/(x + 1) = 6/(x² − 1) ni yeching.
4
Nima uchun ratsional tenglamani yechgandan so‘ng topilgan ildizlarni maxrajga qo‘yib tekshirish shart?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘da har kilometrga 6 °C?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →