ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Sirtlarni hisoblash masalalari

Darslar 21 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
21

Amaliy mashq va tatbiqlar: ko‘pyoqlar va aylanish jismlari

Darslik, 1-qism: 119–125-betlar
MaqsadTo‘g‘ri prizma, muntazam piramida, silindr va konusning sirtlarini hisoblash masalalarini yechish: balandlik, apofema va yasovchi orasidagi bog‘lanishlardan foydalanish.
Yangi so‘zlar
yon sirt · lateral surfaceto‘la sirt · total surfaceapofema · apothemyasovchi · generator
Tushuntirish

To‘g‘ri prizmaning yon yoqlari to‘g‘ri to‘rtburchaklar bo‘lgani uchun uning yon sirti asosining perimetri bilan yon qirrasining ko‘paytmasiga teng: Syon = P · h; to‘la sirt Sto‘la = Syon + 2Sasos. Muntazam piramidada balandlik h asos markazi O ga tushadi; O dan asos uchigacha masofa tashqi chizilgan aylana radiusi R, O dan asos tomoni o‘rtasigacha masofa ichki chizilgan aylana radiusi r. Yon qirra √(h² + R²) ga, apofema esa √(h² + r²) ga teng (ikkalasi ham to‘g‘ri burchakli uchburchakning gipotenuzasi). Yon sirt Syon = p · a (p — asos yarim perimetri), to‘la sirt esa unga asos yuzini qo‘shib topiladi. Kvadrat uchun r = a/2, R = a√2/2; muntazam uchburchak uchun r = a√3/6, R = a√3/3; muntazam oltiburchak uchun R = a, r = a√3/2. Silindr yon sirti — asos aylanasi uzunligi bilan yasovchi ko‘paytmasi; konusda yasovchi l = √(h² + r²) va Syon = πrl. Yasovchi asos bilan α burchak tashkil qilsa, r = l cos α.

rahOMS
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Konus shaklidagi tom yopilishida asos radiusi 2,5 m, balandlik 6 m. Yasovchi √(2,5² + 6²) = 6,5 m, yon sirt π·2,5·6,5 = 16,25π ≈ 51 m². Demak, yopish uchun taxminan 51 m² material kerak, bunda choklar uchun ozgina zahira qo‘shiladi.

Kim ishlatadi

Chodir va tom ustalari material miqdorini hisoblaydi, listli metall bilan ishlovchilar konus uchun yoyilmani chizadi, bo‘yoqchilar silindr va konus shaklidagi bakni bo‘yash uchun bo‘yoq miqdorini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Konus shaklidagi narsa toping (qog‘oz stakan, voronka yoki matematika xonasidagi konus). Chizg‘ich bilan yasovchisini va yuqori chetining diametrini o‘lchab, yon sirtini π·r·l formulasi bilan hisoblang.

Namunalar
12 smABCDS
Muntazam to‘rtburchakli piramida: asos tomoni 10 sm, balandligi 12 sm. r = 5 sm, apofema = √(12² + 5²) = 13 sm. Yon sirt = p · a = 20 · 13 = 260 sm² (p = 40/2 = 20), to‘la sirt = 260 + 100 = 360 sm².
10 sm4 sm5 sm5 sm4 smABCD
To‘g‘ri prizmaning asosi — asoslari 4 sm va 10 sm, yon tomonlari 5 sm bo‘lgan teng yonli trapetsiya, yon qirrasi 6 sm. Trapetsiya balandligi √(5² − 3²) = 4 sm, perimetri 4 + 10 + 5 + 5 = 24 sm. Yon sirt 24 · 6 = 144 sm², asos yuzi (4 + 10)/2 · 4 = 28 sm², to‘la sirt 144 + 2 · 28 = 200 sm².
Sinfda faoliyat

Guruhlar bo‘sh qutini (masalan, taxta ko‘rinishidagi karton quti) o‘lchab, uning to‘la sirtini hisoblaydi, so‘ng uni yoyib (kattalar qaychi bilan yordam beradi) haqiqiy yoyilma yuzini o‘lchov bilan solishtiradi.

Mashq
1
To‘g‘ri prizmaning yon sirti formulasi qanday?
2
To‘g‘ri prizmaning asosi tomonlari 6, 8, 10 sm bo‘lgan uchburchak, yon qirrasi 5 sm. To‘la sirti necha sm²?
3
Muntazam to‘rtburchakli piramidaning asos tomoni 16 sm, balandligi 15 sm. Yon sirti necha sm²? (apofema 17 sm)
4
Nima uchun apofema √(h² + r²), yon qirra esa √(h² + R²) ga teng?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliReklamadagi to‘rt arqonli blokHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →