Darslar 15 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
15
Sodda irratsional tengsizliklar
Darslik, 1-qism: 79–84-betlar
MaqsadSodda irratsional tengsizliklarning √A < B, √A > B, √A > √B turlarini tengkuchli sistemalarga keltirib yechish.
Yangi so‘zlar
irratsional tengsizlik · irrational inequalitytengkuchli sistema · equivalent systemildizning mavjudlik sharti · existence condition of the rootnomanfiy · nonnegative
Tushuntirish
Noma’lum ildiz ostida qatnashgan tengsizlik irratsional tengsizlik deyiladi. Yechimlar cheksiz to‘plam bo‘lgani uchun javobni qiymat qo‘yib tekshirib bo‘lmaydi, shu sababli har bir almashtirish tengkuchli bo‘lishi kerak. Ikkala qismni juft darajaga ko‘tarish faqat ikkala qism nomanfiy bo‘lganda tengkuchli tengsizlik beradi. Qoidalar: √A < B ⇔ {A < B², A ≥ 0, B ≥ 0}; √A > B ⇔ yoki {B < 0, A ≥ 0}, yoki {B ≥ 0, A > B²} (ikki holning birlashmasi); √A > √B ⇔ {B ≥ 0, A > B}. Shuningdek, √A ≤ B ⇔ {A ≥ 0, B ≥ 0, A ≤ B²}. Birinchi tengsizlik kvadratga ko‘tarishdan, ikkinchisi ildizning mavjudligidan, uchinchisi kvadratga ko‘tarish mumkinligidan (B ≥ 0) kelib chiqadi. Agar B < 0 bo‘lsa, √A < B yechimga ega emas, √A > B esa A ≥ 0 bo‘lgan barcha x larda o‘rinli.
Namunalar
√(x + 6) < x. Sistema: x + 6 ≥ 0, x ≥ 0, x + 6 < x². x² − x − 6 > 0 ⇒ x < −2 yoki x > 3. x ≥ 0 bilan kesishma: x > 3. Tekshiruv: x = 4 da √10 ≈ 3,16 < 4. Javob: (3; ∞).
√(2x + 1) > x − 1. 1-hol: x − 1 < 0 va 2x + 1 ≥ 0 ⇒ −1/2 ≤ x < 1. 2-hol: x ≥ 1 va 2x + 1 > (x − 1)² ⇒ x² − 4x < 0 ⇒ 0 < x < 4, demak, 1 ≤ x < 4. Birlashma: [−1/2; 4). Tekshiruv: x = 4 da 3 > 3 yolg‘on, x = 3 da √7 ≈ 2,65 > 2 rost.
Sinfda faoliyat
«Ikki holni topish» musobaqasi: guruhlarga √A > B tengsizliklar beriladi; ular avval B ning ishorasi bo‘yicha ikkita holni ajratadi, so‘ng har birining yechimini topib, birlashtiradi. Eng tez va to‘g‘ri yechgan guruh yutadi.
Mashq
1
√A < B tengsizlik qanday tengkuchli sistemaga keltiriladi?
{A ≥ 0, B ≥ 0, A < B²}
2
√(x − 2) > −1 ni yeching.
[2; ∞): o‘ng tomon manfiy, chap tomon nomanfiy; faqat x − 2 ≥ 0 shart qoladi.
3
√(2x − 1) < 3 ni yeching.
0 ≤ 2x − 1 < 9 ⇒ [0,5; 5).
4
Nima uchun √x < 2 ni faqat «x < 4» deb yozib bo‘lmaydi?
Kvadratga ko‘tarishda ildizning mavjudlik sharti x ≥ 0 yo‘qoladi: x = −1 uchun x < 4 bajariladi, lekin √(−1) mavjud emas. To‘g‘ri javob [0; 4).