ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Irratsional tengsizliklar

Darslar 15 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
15

Sodda irratsional tengsizliklar

Darslik, 1-qism: 79–84-betlar
MaqsadSodda irratsional tengsizliklarning √A < B, √A > B, √A > √B turlarini tengkuchli sistemalarga keltirib yechish.
Yangi so‘zlar
irratsional tengsizlik · irrational inequalitytengkuchli sistema · equivalent systemildizning mavjudlik sharti · existence condition of the rootnomanfiy · nonnegative
Tushuntirish

Noma’lum ildiz ostida qatnashgan tengsizlik irratsional tengsizlik deyiladi. Yechimlar cheksiz to‘plam bo‘lgani uchun javobni qiymat qo‘yib tekshirib bo‘lmaydi, shu sababli har bir almashtirish tengkuchli bo‘lishi kerak. Ikkala qismni juft darajaga ko‘tarish faqat ikkala qism nomanfiy bo‘lganda tengkuchli tengsizlik beradi. Qoidalar: √A < B ⇔ {A < B², A ≥ 0, B ≥ 0}; √A > B ⇔ yoki {B < 0, A ≥ 0}, yoki {B ≥ 0, A > B²} (ikki holning birlashmasi); √A > √B ⇔ {B ≥ 0, A > B}. Shuningdek, √A ≤ B ⇔ {A ≥ 0, B ≥ 0, A ≤ B²}. Birinchi tengsizlik kvadratga ko‘tarishdan, ikkinchisi ildizning mavjudligidan, uchinchisi kvadratga ko‘tarish mumkinligidan (B ≥ 0) kelib chiqadi. Agar B < 0 bo‘lsa, √A < B yechimga ega emas, √A > B esa A ≥ 0 bo‘lgan barcha x larda o‘rinli.

TengsizlikTeng kuchli sistema
√A < BA ≥ 0, B ≥ 0, A < B²
√A > BB < 0, A ≥ 0 yoki B ≥ 0, A > B²
√A > √BB ≥ 0, A > B
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Jism h metr balandlikdan tushganda yerga urilish tezligi taxminan v = √(20h) m/s (erkin tushish tezlanishi taxminan 10 m/s² deb olinsa). Tezlik 6 m/s dan kichik bo‘lishi uchun √(20h) < 6, ya’ni 20h < 36 va h < 1,8 m bo‘lishi kerak; h manfiy bo‘lmasligi ham shart.

Kim ishlatadi

Xavfsizlik muhandislari buyum tushish sinovlarini rejalashtiradi, o‘yin yaratuvchilari tushayotgan jismlarni haqiqiydek ko‘rsatadi, o‘qituvchilar sport jihozlarining xavfsiz balandligini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda v = √(20h) formulasi bilan h = 0,2; 0,45; 0,8 m uchun tezlikni hisoblang. Ildiz hech qachon manfiy chiqmasligiga e’tibor bering.

Namunalar
xy−1123456−1123450y = √(x + 6)y = x3
√(x + 6) < x. Sistema: x + 6 ≥ 0, x ≥ 0, x + 6 < x². x² − x − 6 > 0 ⇒ x < −2 yoki x > 3. x ≥ 0 bilan kesishma: x > 3. Tekshiruv: x = 4 da √10 ≈ 3,16 < 4. Javob: (3; ∞).
xy−112345−112340y = √(2x + 1)y = x − 14
√(2x + 1) > x − 1. 1-hol: x − 1 < 0 va 2x + 1 ≥ 0 ⇒ −1/2 ≤ x < 1. 2-hol: x ≥ 1 va 2x + 1 > (x − 1)² ⇒ x² − 4x < 0 ⇒ 0 < x < 4, demak, 1 ≤ x < 4. Birlashma: [−1/2; 4). Tekshiruv: x = 4 da 3 > 3 yolg‘on, x = 3 da √7 ≈ 2,65 > 2 rost.
Sinfda faoliyat

«Ikki holni topish» musobaqasi: guruhlarga √A > B tengsizliklar beriladi; ular avval B ning ishorasi bo‘yicha ikkita holni ajratadi, so‘ng har birining yechimini topib, birlashtiradi. Eng tez va to‘g‘ri yechgan guruh yutadi.

Mashq
1
√A < B tengsizlik qanday tengkuchli sistemaga keltiriladi?
2
√(x − 2) > −1 ni yeching.
3
√(2x − 1) < 3 ni yeching.
4
Nima uchun √x < 2 ni faqat «x < 4» deb yozib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →