ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Ortogonal proyeksiya va perpendikularlik amaliyoti

Darslar 51–52 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
51

Fazoda ortogonal proyeksiya va undan texnikada foydalanish

Darslik, 2-qism: 137–139-betlar
MaqsadOrtogonal proyeksiya tushunchasini, ko‘pburchak proyeksiyasi yuzi haqidagi teoremani (S′ = S · cos φ) va uning texnikadagi qo‘llanilishini bilish.
Yangi so‘zlar
ortogonal proyeksiya · orthogonal projectionyuz · areakosinus · cosinechizma · technical drawing
Tushuntirish

Proyeksiyalash yo‘nalishi proyeksiya tekisligiga perpendikular bo‘lsa, parallel proyeksiya ortogonal proyeksiya deyiladi; parallel proyeksiyaning barcha xossalari (parallellik va nisbatlarning saqlanishi) bunda ham o‘rinli. Ortogonal proyeksiyaning qo‘shimcha xossasi: ko‘pburchak proyeksiyasining yuzi S′ ko‘pburchak yuzi S ni uning tekisligi bilan proyeksiya tekisligi orasidagi φ burchak kosinusiga ko‘paytirganga teng: S′ = S · cos φ. Isboti uchburchak uchun: bir tomoni proyeksiya tekisligida yotsa, shu tomonga tushirilgan balandlik uch perpendikularlar teoremasiga ko‘ra proyeksiyada cos φ marta qisqaradi, asos esa o‘zgarmaydi; umumiy ko‘pburchak uchburchaklarga bo‘linadi. Kesma uchun ham o‘xshash: AB uzunligi tekislik bilan α burchak tashkil qilsa, proyeksiya uzunligi AB · cos α. Texnik chizmada detal ikki-uch o‘zaro perpendikular tekislikka (old, yon va yuqori ko‘rinish) ortogonal proyeksiyalanadi.

φSS′ = S · cos φABB₁
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

2 m² yuzali fanera varag‘i yer ustida gorizontga 20° qiya turibdi va nur uning tepasidan tik tushmoqda. Soya yuzi ortogonal proyeksiya yuziga teng: 2 · cos 20° ≈ 2 · 0,94 ≈ 1,9 m². Varaq qanchalik qiya bo‘lsa, soya shunchalik kichik.

Kim ishlatadi

Quyosh paneli dizaynerlari panel tutadigan nur miqdorini hisoblaydi, me’morlar qiya tom ostidagi foydali maydonni baholaydi, texnik chizmachilar detalni ikki-uch ko‘rinishda proyeksiyalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Stol ustida yotgan tanga yoki dumaloq qopqoqqa avval tik tepadan, keyin stol sathiga yaqin pastdan qarang. Doira ingichka oval bo‘lib qisilishini ko‘ring: faqat bir yo‘nalish qisqaradi.

Namunalar
60°4824ABB₁
To‘g‘ri to‘rtburchak 6 × 8 tekisligi gorizontga 60° burchak ostida. Proyeksiya yuzi S′ = 48 · cos 60° = 48 · 1/2 = 24.
Uchburchak proyeksiyasi yuzi 12, tekisliklar orasidagi burchak 60°. Uchburchak yuzi S = S′ / cos 60° = 12 / (1/2) = 24.
Sinfda faoliyat

Karton to‘rtburchakni stol chirog‘i ostida (lampa issiq bo‘lishi mumkin, kattalar nazoratida) yoki quyoshda turli qiyalikda tutib, soya o‘lchamlarini o‘lchang va kartonni ko‘tarilgan qirrasi bo‘yicha burchak kosinusiga ko‘paytirilganini tekshiring.

Mashq
1
Ortogonal proyeksiya nima?
2
Tom asosi yuzi 60 m², tom qiyaligi gorizontga 60°. Tom sirti yuzi necha m²?
3
Uchburchak yuzi 40, tekisligi proyeksiya tekisligi bilan 30° tashkil qiladi. Proyeksiya yuzini toping.
4
Nima uchun ortogonal proyeksiyada yuz cos φ marta o‘zgaradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXona burchagi aniq 90°mi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →