ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Fazoda to‘g‘ri chiziqlarning joylashuvi

Darslar 42 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
42

Fazoda to‘g‘ri chiziqlarning o‘zaro joylashuvi

Darslik, 2-qism: 99–105-betlar
MaqsadFazoda parallel to‘g‘ri chiziqlar xossalari, parallellik va ayqashlik alomatlari, parallelepiped xossalari hamda ayqash chiziqlar orasidagi burchakni bilish.
Yangi so‘zlar
parallel to‘g‘ri chiziqlar · parallel linesayqashlik alomati · criterion for skew lineschiziqlar orasidagi burchak · angle between linesparallelepiped diagonali · diagonal of a parallelepiped
Tushuntirish

Fazoda ikki to‘g‘ri chiziq bitta tekislikda yotsa va kesishmasa, ular parallel deyiladi (a ∥ b). Berilgan to‘g‘ri chiziqda yotmagan nuqtadan unga yagona parallel to‘g‘ri chiziq o‘tkazish mumkin. Parallel ikki chiziqdan biri tekislikni kesib o‘tsa, ikkinchisi ham kesib o‘tadi. Uchinchi chiziqqa parallel ikki to‘g‘ri chiziq o‘zaro parallel (parallellik alomati). Ayqashlik alomati: agar ikki to‘g‘ri chiziqdan biri biror tekislikda yotsa, ikkinchisi esa bu tekislikni birinchisida yotmagan nuqtada kesib o‘tsa, ular ayqash. Ikki kesishuvchi chiziq hosil qilgan qo‘shni burchaklarning kichigi chiziqlar orasidagi burchak; ayqash chiziqlar orasidagi burchak — ularga parallel kesishuvchi chiziqlar orasidagi burchak (istalgan nuqtadan o‘tkazish mumkin, natija bir xil). Orasidagi burchagi 90° bo‘lgan chiziqlar perpendikular; parallel chiziqlar orasidagi burchak 0° deb olinadi. Parallelepipedda qarama-qarshi yoqlar teng va parallel, to‘rtta diagonal bitta nuqtada kesishib, shu nuqtada teng ikkiga bo‘linadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki samolyot turli balandliklarda to‘g‘ri chiziq bo‘ylab uchadi: yo‘llari hech qachon kesishmaydi, ammo bir tekislikda ham yotmaydi — ayqash chiziqlar. Dispetcher ular orasidagi burchakdan gapiradi: uni topish uchun bir yo‘lni o‘ziga parallel ko‘chirib, ikkinchisi bilan kesishtiriladi.

Kim ishlatadi

Aviadispetcherlar parvoz yo‘llari orasidagi burchakni baholaydi, quvur o‘rnatuvchilar bir-biriga tegmaydigan quvurlarni ulash burchagini hisoblaydi, 3D animatorlar fazodagi chiziqlarni boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab binosida bir-biriga tegmaydigan va parallel bo‘lmagan ikkita to‘g‘ri narsani toping (masalan, zinapoya panjarasi va keyingi qavatdagi deraza ramasining qirrasi). Ular orasidagi burchakni ko‘z bilan taxmin qiling.

Namunalar
ABCDA₁B₁C₁D₁
Kubda AC va A₁D chiziqlar ayqash. A₁D ∥ B₁C, shuning uchun burchak ∠ACB₁ ga teng. ACB₁ uchburchakning uch tomoni — yoq diagonallari, teng; demak burchak 60°.
ABCDA₁B₁C₁D₁
Kubda AA₁ ∥ BB₁ va CC₁ ∥ BB₁, shuning uchun parallellik alomatiga ko‘ra AA₁ ∥ CC₁. Demak AA₁ va CC₁ bitta tekislikda yotadi va AA₁C₁C — to‘rtburchak (aslida tomonlari a va a√2 bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak); uning diagonallari AC₁ va A₁C kubning diagonallari bo‘lib, teng ikkiga bo‘linadi.
Sinfda faoliyat

Ikkita qalam (to‘g‘ri chiziq modeli) va karton qutidan foydalanib, ayqash chiziqlarning ikki jufti va ular orasidagi burchakni ko‘rsating (qalamni qutiga parallel ko‘chirib o‘lchang).

Mashq
1
Uchinchi chiziqqa parallel ikki to‘g‘ri chiziq haqidagi alomatni ayting.
2
Tetraedr ABCD da K, L, M, N — AB, BC, CD, DA qirralar o‘rtalari. KL va NM qaysi qirraga parallel va KLMN nima uchun parallelogramm?
3
Kubda AB₁ va BC₁ chiziqlar orasidagi burchakni toping (DC₁ ∥ AB₁).
ABCDA₁B₁C₁D₁
4
Nima uchun ayqash chiziqlar orasidagi burchak nuqta tanlanishiga bog‘liq emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQisqa tutashuv — eng yaxshi usulmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →