ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Ko‘rsatkichli va logarifmik modellar

Darslar 37 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
37

Ko‘rsatkichli va logarifmik funksiyalar yordamida modellashtirish

Darslik, 2-qism: 62–74-betlar
MaqsadKo‘rsatkichli va logarifmik funksiyalar yordamida o‘sish, so‘nish, murakkab foiz va magnituda kabi jarayonlarni modellashtirish.
Yangi so‘zlar
eksponensial o‘sish · exponential growthyarim yemirilish davri · half-lifemurakkab foiz · compound interestmagnituda · magnitude
Tushuntirish

y = a · bᵗ ko‘rinishdagi bog‘lanish ko‘rsatkichli model deyiladi: a — boshlang‘ich qiymat (t = 0 da y = a), b — o‘zgarish ko‘paytuvchisi. b > 1 bo‘lsa, kattalik o‘sadi (eksponensial o‘sish), 0 < b < 1 bo‘lsa, kamayadi (so‘nish). Har yili p % ortish ko‘paytuvchisi b = 1 + p/100 ga teng, p % kamayish uchun b = 1 − p/100; x yildan so‘ng y = a · bˣ bo‘ladi. Agar modda massasi har T davrda yarimga kamaysa (T — yarim yemirilish davri), m(t) = m₀ · (1/2)^(t/T). Logarifmik model teskari masalalarda: kattalik k marta o‘zgarishi uchun kerak vaqt x = log_b k. Zilzila magnitudasi R = lg I (I — intensivlik): magnituda 1 ga oshsa, intensivlik 10 marta, 2 ga oshsa 100 marta ortadi. Modelning ishlash oralig‘ini unutmaslik kerak: tabiatda hech narsa cheksiz ortmaydi.

ƒFormula
y = a · bᵗ
b > 1 — o‘sish, 0 < b < 1 — kamayish; t = 0 da y = a.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kichik ko‘lmakdagi nilufarlar qoplagan joy har kuni ikki baravar kengayadi va 30-kuni butun ko‘lmakni qoplaydi. Eksponensial o‘sishda ko‘lmakning yarmi 29-kuni qoplangan bo‘ladi: bitta kun oldin hali yarmi bo‘sh, keyingi kuni esa hammasi band. Shuning uchun bunday jarayonlarni ertaroq payqash muhim.

Kim ishlatadi

Biologlar va shifokorlar bakteriya yoki infeksiya ko‘payishini kuzatadi, ekologlar suv o‘tlari to‘lib ketishini oldindan sezadi, bankirlar omonat o‘sishini murakkab foiz bilan hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda ikkita jamg‘arma rejasini solishtiring: A rejada har hafta 10 birlik qo‘shiladi, B rejada 1 birlikdan boshlab har hafta ikki baravar ko‘payadi. 4, 6 va 8-haftalarda qaysi biri oldinda ekanini jadvalga yozing.

Namunalar
00,511,522,522,22,420-yil1-yil2-yilmln so‘mmablag‘
Omonat 2 000 000 so‘m, yillik 10 %, har yili foiz qo‘shiladi. 2 yildan so‘ng: 2 000 000 · 1,1² = 2 000 000 · 1,21 = 2 420 000 so‘m. Ko‘paytuvchi 1,1, har yili oldingi summaga ko‘paytiriladi.
Ikki zilzila: 7 va 5 magnitudali. I₁ = 10⁷, I₂ = 10⁵. I₁ / I₂ = 10⁷ / 10⁵ = 10² = 100: birinchisining intensivligi 100 marta katta.
Sinfda faoliyat

Qog‘oz varag‘ini ketma-ket ikkiga buking (har bukishda qatlamlar soni ikki baravar ko‘payadi); qatlamlar sonini 1, 2, 3, … bukishdan keyin jadvalga yozing va 2ⁿ bilan solishtiring. Qaychi ishlatmang.

Mashq
1
y = a · bᵗ da b > 1 va 0 < b < 1 hollar nimani anglatadi?
2
500 ta bakteriya har soatda ikki barobar ko‘payadi. 4 soatdan so‘ng nechta?
3
Modda yarim yemirilish davri 6 soat, boshlang‘ich massasi 96 mg. 18 soatdan so‘ng necha mg qoladi?
4
Nima uchun yillik 10 % o‘sish har yili 1,1 ga ko‘paytirish bilan hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHar kuni ikki baravar oshadigan ish haqiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →