Ko‘rsatkichli va logarifmik funksiyalar yordamida modellashtirish
y = a · bᵗ ko‘rinishdagi bog‘lanish ko‘rsatkichli model deyiladi: a — boshlang‘ich qiymat (t = 0 da y = a), b — o‘zgarish ko‘paytuvchisi. b > 1 bo‘lsa, kattalik o‘sadi (eksponensial o‘sish), 0 < b < 1 bo‘lsa, kamayadi (so‘nish). Har yili p % ortish ko‘paytuvchisi b = 1 + p/100 ga teng, p % kamayish uchun b = 1 − p/100; x yildan so‘ng y = a · bˣ bo‘ladi. Agar modda massasi har T davrda yarimga kamaysa (T — yarim yemirilish davri), m(t) = m₀ · (1/2)^(t/T). Logarifmik model teskari masalalarda: kattalik k marta o‘zgarishi uchun kerak vaqt x = log_b k. Zilzila magnitudasi R = lg I (I — intensivlik): magnituda 1 ga oshsa, intensivlik 10 marta, 2 ga oshsa 100 marta ortadi. Modelning ishlash oralig‘ini unutmaslik kerak: tabiatda hech narsa cheksiz ortmaydi.
Kichik ko‘lmakdagi nilufarlar qoplagan joy har kuni ikki baravar kengayadi va 30-kuni butun ko‘lmakni qoplaydi. Eksponensial o‘sishda ko‘lmakning yarmi 29-kuni qoplangan bo‘ladi: bitta kun oldin hali yarmi bo‘sh, keyingi kuni esa hammasi band. Shuning uchun bunday jarayonlarni ertaroq payqash muhim.
Biologlar va shifokorlar bakteriya yoki infeksiya ko‘payishini kuzatadi, ekologlar suv o‘tlari to‘lib ketishini oldindan sezadi, bankirlar omonat o‘sishini murakkab foiz bilan hisoblaydi.
Qog‘ozda ikkita jamg‘arma rejasini solishtiring: A rejada har hafta 10 birlik qo‘shiladi, B rejada 1 birlikdan boshlab har hafta ikki baravar ko‘payadi. 4, 6 va 8-haftalarda qaysi biri oldinda ekanini jadvalga yozing.
Qog‘oz varag‘ini ketma-ket ikkiga buking (har bukishda qatlamlar soni ikki baravar ko‘payadi); qatlamlar sonini 1, 2, 3, … bukishdan keyin jadvalga yozing va 2ⁿ bilan solishtiring. Qaychi ishlatmang.