ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Taqribiy yechish va ratsional tengsizliklar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
13

Tenglamalarni taqribiy yechish

Darslik, 1-qism: 74–76-betlar
MaqsadKo‘phad ildizi yotgan oraliqni ishora o‘zgarishi bilan topish va oraliqni teng ikkiga bo‘lish usuli bilan ildizni berilgan aniqlikda hisoblash.
Yangi so‘zlar
taqribiy yechim · approximate solutionoraliqni teng ikkiga bo‘lish · bisectionaniqlik · accuracyildiz yotgan oraliq · interval containing a root
Tushuntirish

Ko‘pchilik tenglamalarning ildizini aniq formula bilan topib bo‘lmaydi, shuning uchun uni taqribiy hisoblashadi. Asosiy fakt: f(x) ko‘phad [a; b] kesma uchlarida har xil ishorali qiymatlar qabul qilsa, ya’ni f(a) · f(b) < 0 bo‘lsa, kesma ichida f(x) = 0 ning kamida bitta ildizi bor (grafik x o‘qini kesib o‘tadi). Aksincha emas: f(a) · f(b) > 0 bo‘lsa ham ildiz bo‘lishi mumkin (juft marta takrorlangan ildiz). Teng ikkiga bo‘lish (bisection) usulida bitta ildizi bor [a; b] kesma o‘rtasi m = (a + b)/2 olinadi va f(m) hisoblanadi; f(a) · f(m) < 0 bo‘lsa ildiz [a; m] da, aks holda [m; b] da. Har qadamda kesma uzunligi ikki marta kamayadi; b − a < ε bo‘lganda to‘xtaladi va kesma o‘rtasi ε aniqlikdagi taqribiy ildiz sifatida olinadi.

ƒFormula
f(a) · f(b) < 0 ⇒ ∃ c ∈ (a, b): f(c) = 0
Oxirlaridagi qiymatlar ishorasi turlicha bo‘lsa, grafik o‘qni kesadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzunligi 800 m bo‘lgan aloqa kabelida uzilish bor. Texnik o‘rtasini tekshiradi va uzilish qaysi yarmida ekanini bilib oladi, keyin o‘sha yarmining o‘rtasini tekshiradi. Uch tekshiruvdan keyin gumon qilinayotgan qism 800 : 2³ = 100 m ga qisqaradi, uni ko‘zdan kechirish oson.

Kim ishlatadi

Aloqa texniklari kabeldagi nosozlikni shu usulda qidiradi, dasturchilar tartiblangan ro‘yxatdan ikkilik qidiruv bilan tez topadi, muhandislar kompyuterda murakkab tenglamalar ildizini yarimlash usulida topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bosma kitobdan sahifa raqamini (masalan, 137-bet) o‘rtadan ochib topishga urinib ko‘ring: har safar kitobni o‘rtadan ochib, sahifa chapdami yoki o‘ngdami ekanini hal qiling. Necha marta ochishga to‘g‘ri kelganini sanang.

Namunalar
xy0,511,522,5−4−224680y = x³ + x − 3f(1)f(2)
f(x) = x³ + x − 3. f(1) = −1 < 0, f(2) = 7 > 0, demak, (1; 2) da ildiz bor. O‘rta 1,5: f(1,5) = 1,875 > 0 ⇒ ildiz (1; 1,5) da. O‘rta 1,25: f(1,25) ≈ 0,203 > 0 ⇒ (1; 1,25). O‘rta 1,125: f(1,125) ≈ −0,451 < 0 ⇒ (1,125; 1,25). Uzunlik 0,125, ildiz ≈ 1,2.
xy−1123−112340y = (x − 1)²f(0)f(2)1
f(x) = x² − 2x + 1 uchun f(0) = 1 va f(2) = 1, ko‘paytma musbat, ammo x = 1 ildiz (ikki karrali). Shuning uchun f(a) · f(b) > 0 ildiz yo‘qligini bildirmaydi; faqat f(a) · f(b) < 0 ildiz borligini kafolatlaydi.
Sinfda faoliyat

Juftlikda «Qaysi tomonda?» o‘yini: bir o‘quvchi 1 dan 100 gacha son o‘ylaydi, ikkinchisi taxmin qiladi va faqat «kattaroq» yoki «kichikroq» javob oladi. Eng tez usul — har safar oraliq o‘rtasini aytish; shu bisection usuliga o‘xshashligini muhokama qiling.

Mashq
1
f(x) ko‘phad uchun [a; b] da ildiz borligini qaysi shart kafolatlaydi?
2
f(x) = x³ + 2x − 5 uchun f(1) · f(2) ni hisoblang.
3
f(x) = x³ + 2x − 5 ning [1; 2] dagi ildizini bisection usulida bir qadam torayting: f(1,5) ni hisoblab, yangi oraliqni ayting.
4
Nima uchun yangi oraliq [1,5; 2] emas, [1; 1,5] bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →