ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Mulohazalar va mantiqiy amallar

Darslar 2–3 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
2

Mulohazalar. Inkor, konyunksiya va dizyunksiya

Darslik, 1-qism: 14–20-betlar
MaqsadMulohazani aniqlash; inkor, konyunksiya va dizyunksiyaning rostlik jadvallarini bilish va ularning rostlik to‘plamlarini Venn diagrammasida ko‘rsatish.
Yangi so‘zlar
mulohaza · statementinkor · negationkonyunksiya · conjunctiondizyunksiya · disjunction
Tushuntirish

Mulohaza — rost yoki yolg‘on bo‘ladigan darak gap; savol, buyruq va shaxsiy fikr («bu rang chiroyli») mulohaza emas. Mulohazalar p, q, r harflari bilan belgilanadi, rost qiymat T, yolg‘on qiymat F bilan yoziladi. p ning inkori ¬p («p emas») p rost bo‘lsa yolg‘on, p yolg‘on bo‘lsa rost bo‘ladi. Konyunksiya p ∧ q («p va q») faqat ikkala mulohaza rost bo‘lgandagina rost; dizyunksiya p ∨ q («p yoki q») kamida bittasi rost bo‘lsa rost va faqat ikkalasi yolg‘on bo‘lganda yolg‘on. Agar mulohaza o‘zgaruvchi x ga bog‘liq bo‘lsa, uni rost qiladigan x larning to‘plami rostlik to‘plami deyiladi: p ning rostlik to‘plami P bo‘lsa, ¬p niki P′, p ∧ q niki P ∩ Q, p ∨ q niki P ∪ Q bo‘ladi.

pq¬pp ∧ qp ∨ q
TTFTT
TFFFT
FTTFT
FFTFF
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ilova parolni tiklashga ikki yo‘l beradi: elektron pochta YOKI telefon raqami to‘g‘ri bo‘lsa kifoya. Hisobga kirish uchun esa foydalanuvchi nomi VA parol ikkalasi ham to‘g‘ri bo‘lishi shart. Shuning uchun to‘g‘ri nom bilan noto‘g‘ri parol kiritilsa, ilova kiritmaydi, parolni tiklash esa bitta ma’lumot to‘g‘ri bo‘lsa ham ishlaydi.

Kim ishlatadi

Dasturchilar shartlarni «va», «yoki», «emas» orqali yozadi, elektronika muhandislari mantiqiy sxemalar yaratadi, huquqshunoslar shartnomadagi «va» bilan «yoki» farqini aniq o‘qiydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hayotidan uchta qoida toping (masalan, «uy vazifasi bajarilgan VA daftar olib kelingan bo‘lsa, baho qo‘yiladi»). Har biri uchun to‘rtta holatni (ikkalasi to‘g‘ri, faqat birinchisi to‘g‘ri, faqat ikkinchisi to‘g‘ri, ikkalasi noto‘g‘ri) jadvalga yozib, qoida qachon bajarilishini aniqlang.

Namunalar
p: «17 — tub son» (rost), q: «17 soni 3 ga bo‘linadi» (yolg‘on). Unda ¬p yolg‘on, ¬q rost, p ∧ q yolg‘on (ikkinchisi yolg‘on), p ∨ q rost (birinchisi rost).
PQ4, 8, 12∅1, 3, 57, 9, 112, 6, 10
U = {x | 1 ≤ x ≤ 12, x ∈ Z}, p: «x soni 4 ga karrali», q: «x toq». P = {4, 8, 12}, Q = {1, 3, 5, 7, 9, 11}. P ∩ Q = ∅, shuning uchun p ∧ q hech bir x da rost emas; n(P ∪ Q) = 3 + 6 = 9; ¬p ning rostlik to‘plamida 12 − 3 = 9 ta element bor.
Sinfda faoliyat

«Rost yoki yolg‘on?» o‘yini: o‘qituvchi ikkita mulohaza aytadi (masalan, «8 — juft» va «8 — tub»), o‘quvchilar navbat bilan «va», «yoki», «emas» bog‘lovchilari bilan hosil bo‘lgan mulohazaning qiymatini T yoki F deb baqiradi. Xato qilgan o‘yindan chiqadi.

Mashq
1
Qaysilari mulohaza: a) «9 kvadratmi?», b) «91 — tub son», c) «Eshikni yoping», d) «21 + 19 = 40». Mulohazalarning qiymatini ayting.
2
«a ≥ 6» va «ABC uchburchak teng yonli» mulohazalarining inkorini yozing.
3
U = {1, 2, …, 20}, p: «x 3 ga karrali», q: «x tub». n(P ∪ Q) ni toping (karralilar 6 ta, tub sonlar 8 ta, ikkalasi — faqat 3).
4
Nima uchun p ∨ q faqat p ham, q ham yolg‘on bo‘lganda yolg‘on bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSheva so‘zlari xatomi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →