Mulohazalar. Inkor, konyunksiya va dizyunksiya
Mulohaza — rost yoki yolg‘on bo‘ladigan darak gap; savol, buyruq va shaxsiy fikr («bu rang chiroyli») mulohaza emas. Mulohazalar p, q, r harflari bilan belgilanadi, rost qiymat T, yolg‘on qiymat F bilan yoziladi. p ning inkori ¬p («p emas») p rost bo‘lsa yolg‘on, p yolg‘on bo‘lsa rost bo‘ladi. Konyunksiya p ∧ q («p va q») faqat ikkala mulohaza rost bo‘lgandagina rost; dizyunksiya p ∨ q («p yoki q») kamida bittasi rost bo‘lsa rost va faqat ikkalasi yolg‘on bo‘lganda yolg‘on. Agar mulohaza o‘zgaruvchi x ga bog‘liq bo‘lsa, uni rost qiladigan x larning to‘plami rostlik to‘plami deyiladi: p ning rostlik to‘plami P bo‘lsa, ¬p niki P′, p ∧ q niki P ∩ Q, p ∨ q niki P ∪ Q bo‘ladi.
| p | q | ¬p | p ∧ q | p ∨ q |
|---|---|---|---|---|
| T | T | F | T | T |
| T | F | F | F | T |
| F | T | T | F | T |
| F | F | T | F | F |
Ilova parolni tiklashga ikki yo‘l beradi: elektron pochta YOKI telefon raqami to‘g‘ri bo‘lsa kifoya. Hisobga kirish uchun esa foydalanuvchi nomi VA parol ikkalasi ham to‘g‘ri bo‘lishi shart. Shuning uchun to‘g‘ri nom bilan noto‘g‘ri parol kiritilsa, ilova kiritmaydi, parolni tiklash esa bitta ma’lumot to‘g‘ri bo‘lsa ham ishlaydi.
Dasturchilar shartlarni «va», «yoki», «emas» orqali yozadi, elektronika muhandislari mantiqiy sxemalar yaratadi, huquqshunoslar shartnomadagi «va» bilan «yoki» farqini aniq o‘qiydi.
Maktab hayotidan uchta qoida toping (masalan, «uy vazifasi bajarilgan VA daftar olib kelingan bo‘lsa, baho qo‘yiladi»). Har biri uchun to‘rtta holatni (ikkalasi to‘g‘ri, faqat birinchisi to‘g‘ri, faqat ikkinchisi to‘g‘ri, ikkalasi noto‘g‘ri) jadvalga yozib, qoida qachon bajarilishini aniqlang.
«Rost yoki yolg‘on?» o‘yini: o‘qituvchi ikkita mulohaza aytadi (masalan, «8 — juft» va «8 — tub»), o‘quvchilar navbat bilan «va», «yoki», «emas» bog‘lovchilari bilan hosil bo‘lgan mulohazaning qiymatini T yoki F deb baqiradi. Xato qilgan o‘yindan chiqadi.