☰ Mundarija · Ona tili

Qo‘shma gaplar tasnifi va mustahkamlash

Darslar 9–10 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
10

Mustahkamlash. Matn va lug‘at ustida ishlash

Darslik: 23–25-betlar
MaqsadQo‘shma gaplar bo‘yicha mustahkamlash; matn va lug‘at ustida ishlash.
Yangi so‘zlar
hashar · communal work partyahillik · concord, unityiztirob · anguish, mental tormentlutf · kindness; also a play on words
Tushuntirish

Mustahkamlash darsida qo‘shma gaplarni uch bosqichda tahlil qilamiz: avval kesimlarni sanab qismlarni ajratamiz, so‘ng bog‘lovchi vositani topamiz, oxirida gap turini aytamiz. Matn bilan ishlaganda qo‘shma gaplarni sodda gaplardan farqlash va ularning tinish belgilarini izohlash muhim. Lug‘atdagi yangi so‘zlarni gapda qo‘llash ularni xotirada saqlashga yordam beradi. Masalan, «hashar» – bir ish uchun ko‘pchilikning birgalikda ishlashi, «ahillik» – o‘zaro totuvlik. Tahlil tugagach, matnning g‘oyasiga o‘z munosabatingizni bir-ikki gapda yozing.

Namunalar
Mini-matn: «Hashar». Mahallamizda ko‘cha tozalash uchun hashar uyushtirildi. Yigitlar daraxt ekdi, qizlar gullarni sug‘ordi, kattalar esa yo‘lni tekisladi. Ahillik bor joyda ish yengil bo‘ladi, chunki yuk ko‘pchilikka bo‘linadi.
Tahlil: «Yigitlar daraxt ekdi, qizlar gullarni sug‘ordi, kattalar esa yo‘lni tekisladi» – uch qismli qo‘shma gap: birinchi ikki qism faqat ohang bilan (bog‘lovchisiz), uchinchi qism «esa» bilan (bog‘langan) birikkan; «Ahillik bor joyda ish yengil bo‘ladi, chunki...» – ergashgan.
Sinfda faoliyat

«Tahlilchilar»: guruhlar matndan bittadan qo‘shma gap tanlab, uchta bosqich bo‘yicha tahlil qiladi va sinfga taqdim etadi.

Mashq
1
Qo‘shma gapni tahlil qilishning uch bosqichini ayting.
2
«Ahillik bor joyda ish yengil bo‘ladi, chunki yuk ko‘pchilikka bo‘linadi» gapining turi nima?
3
«Hashar» so‘zi bilan gap tuzing.
4
Nima uchun matnda sodda va qo‘shma gaplar aralash qo‘llanadi?