60
Matn ustida ishlash
Darslik: 122–123-betlar
MaqsadMatn ustida ishlash: mavzu, g‘oya, reja va qo‘shma gaplarni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
matn · textmavzu · themeg‘oya · main ideareja · plan
Tushuntirish
Matn ustida ishlashda avval uni diqqat bilan o‘qib, mavzuni, ya’ni nima haqida ekanini aniqlaymiz. G‘oya esa muallif matn orqali aytmoqchi bo‘lgan asosiy fikr. Keyin matnni qismlarga bo‘lib, reja tuzamiz: har bir qism bir kichik fikrni beradi. Shundan so‘ng gaplarni tahlil qilamiz: qaysilari qo‘shma gap, qaysi turdagi, qanday tinish belgilari qo‘yilgan va nima uchun. Ko‘chirma gap bo‘lsa, muallif gapi va ko‘chirmani ajratamiz. Bu ish yozma nutq va imtihon topshiriqlariga tayyorlaydi.
Namunalar
«Kitob – sodiq do‘st». Sherzod kutubxonadan olgan kitobini bir oqshomda o‘qib chiqdi, ammo uning mazmuni o‘ylantirib qo‘ydi. Kitobda bir yigit haqida hikoya qilinardi: u har kuni bir soat kitob o‘qisa, yil oxirida o‘zini boshqacha his qilardi. Sherzod buni sinab ko‘rishga qaror qildi. U vaqtini rejalashtirdi, telefonga kamroq qaradi. Bir oydan so‘ng onasi dedi: «Sen avvalgidan tinchroq bo‘lib qolibsan». Sherzod jilmaydi: kitob unga yangi fikrlar, yangi so‘zlar sovg‘a qilgan edi.
Tahlil: mavzu – kitob o‘qishning odamga ta’siri; g‘oya – muntazam o‘qish insonni o‘zgartiradi. Reja: 1) kitobdan olingan taassurot; 2) sinab ko‘rish; 3) natija. 1-gap – bog‘langan (ammo). Oxirgi gap – bog‘lovchisiz, ikki nuqta izoh bildiradi. «Onasi dedi: «…»» – ko‘chirma gapli gap (M: «K»).
Sinfda faoliyat
«Matn tahlilchisi»: har bir juftlik matndan bittadan qo‘shma gap topib, turini va tinish belgisini tushuntiradi; sinf baholaydi.
Mashq
1
Matnning mavzusi nima? Qisqa ayting.
Kitob o‘qishning odamga ta’siri.
2
Matndan ko‘chirma gapli gapni toping va sxemasini yozing.
Bir oydan so‘ng onasi dedi: «Sen avvalgidan tinchroq bo‘lib qolibsan». – sxema M: «K».
3
Oxirgi gapning turini va undagi ikki nuqtaning vazifasini ayting.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gap; ikki nuqta ikkinchi qism birinchisini izohlayotganini ko‘rsatadi.
4
Nima uchun matnni tahlil qilishdan oldin reja tuzish foydali?
Chunki reja matnning qismlarini va ularning asosiy fikrini ko‘rsatadi; shundan so‘ng tahlil tartibli bo‘ladi.