Darslar 54–55 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
55
Ko‘p nuqta va qavsning ishlatilishi
Darslik: 111–113-betlar
MaqsadKo‘p nuqta va qavsning ishlatilish o‘rinlarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
ko‘p nuqta · ellipsisqavs · brackets (parentheses)kiritma gap · parenthetical sentenceremarka · stage direction
Tushuntirish
Ko‘p nuqta (uch nuqta) nimadir aytilmay qolganini bildiradi: fikr oxiriga yetmaganda, iqtibosdan bir qism tushirib qoldirilganda, so‘zlovchi ikkilanib, to‘xtab-to‘xtab gapirganda, savolga javob berilmaganda yoki biror harf, so‘z yozilmay qoldirilganda: «Men aytmoqchi edimki...». Qavs esa asosiy fikrga qo‘shimcha ma’lumotni ajratib turadi: unga kiritma gap, sahna ko‘rsatmasi (remarka), izoh beruvchi so‘z yoki birikma olinadi; shuningdek, shaxs, joy, asar va hodisaning ikki xil shakli berilsa, ulardan biri qavsga olinadi: Alisher Navoiy (1441–1501), Samarqand (Afrosiyob). Qavs ichidagi izoh gapning asosiy tuzilishiga kirmaydi. Remarkalar qavs ichida, odatda, so‘zlovchi nomidan keyin yoziladi (kulib).
Namunalar
Ko‘p nuqta: Men bugun aytmoqchi edim... Yo‘q, keyinroq aytaman. / ...Shu bilan suhbatimiz tugadi.
Qavs: Zahiriddin Muhammad Bobur (1483–1530) buyuk shoir edi. / Aziz (jilmayib): Men tayyorman.
Sinfda faoliyat
«Uch nuqta nimani yashiradi?»: o‘qituvchi tugallanmagan gaplar aytadi; o‘quvchilar davomini taxmin qiladi.
Mashq
1
Ko‘p nuqta qaysi o‘rinlarda qo‘yiladi?
Tugallanmagan fikr, qisqartirilgan matn, duduqlanish, javobsiz qolgan gap, tushirilgan so‘z o‘rnida.
2
Qavs ichiga nimalar olinadi?
Kiritma gap, remarka, izoh, ikkinchi nom yoki shakl, yillar.
3
Tinish belgisini qo‘ying: Abu Rayhon Beruniy 973 1048 buyuk olim
Abu Rayhon Beruniy (973–1048) buyuk olim.
4
Nima uchun duduqlanib aytilgan gapda ko‘p nuqta bo‘ladi?
Chunki u uzilib-uzilib, bo‘lib-bo‘lib aytilgan nutqni ko‘rsatadi.