Darslar 42–43 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
43
Ko‘chirma gaplarni o‘zlashtirma gapga aylantirish
Darslik: 85–86-betlar
MaqsadKo‘chirma gaplarni o‘zlashtirma gapga aylantirish qoidalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
harakat nomi · verbal nounshaxs almashishi · change of personso‘roq shakli · interrogative formbuyruq shakli · imperative form
Tushuntirish
O‘zlashtirma gapga o‘tkazilganda muallif gapi bilan ko‘chirma gap qo‘shilib, bitta sodda gapga aylanadi. Darak shaklidagi ko‘chirma gap kesimi sifatdosh (-gan, -digan) yoki harakat nomi (-ish) shakliga o‘tadi va egalik qo‘shimchasini oladi: «Men o‘qiyman» – o‘qishini aytdi. So‘roq shaklidagi gapda so‘roq so‘zi saqlanadi, so‘roq yuklamasi (-mi) esa tushadi: «Qachon kelasan?» – qachon kelishini so‘radi. Buyruq shaklidagi gap harakat nomi bilan ifodalanadi: «Eshikni yoping!» – eshikni yopishni buyurdi (so‘radi). Olmosh va shaxs qo‘shimchalari yangi so‘zlovchi nuqtai nazaridan o‘zgaradi: ko‘pincha «men» o‘rniga «u» keladi, «sen» esa gapga qarab «men» yoki «u» ga almashadi. Undalma ko‘pincha to‘ldiruvchiga aylanadi yoki tushiriladi.
Namunalar
Ustoz dedi: «Imtihon ertaga bo‘ladi». → Ustoz imtihon ertaga bo‘lishini aytdi. / «Soat nechada boshlanadi?» – deb so‘radi Ali. → Ali soat nechada boshlanishini so‘radi.
«Eshikni yoping», – dedi ustoz. → Ustoz eshikni yopishni so‘radi. / «Dilnoza, kitobni ol», – dedi opam. → Opam Dilnozaga kitobni olishni aytdi.
Sinfda faoliyat
«Ikki ustun»: daftar sahifasi ikkiga bo‘linadi: chapda ko‘chirma, o‘ngda o‘zlashtirma gap; o‘quvchilar o‘zgarishlarni sanab beradi.
Mashq
1
Darak shakldagi ko‘chirma gap o‘zlashtirma gapga qanday aylantiriladi?
Kesim sifatdosh yoki harakat nomi shakliga o‘tadi, shaxs uchinchisiga o‘zgaradi, qo‘shtirnoq tushadi.