ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar

Darslar 42–43 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
43

Ko‘chirma gaplarni o‘zlashtirma gapga aylantirish

Darslik: 85–86-betlar
MaqsadKo‘chirma gaplarni o‘zlashtirma gapga aylantirish qoidalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
harakat nomi · verbal nounshaxs almashishi · change of personso‘roq shakli · interrogative formbuyruq shakli · imperative form
Tushuntirish

O‘zlashtirma gapga o‘tkazilganda muallif gapi bilan ko‘chirma gap qo‘shilib, bitta sodda gapga aylanadi. Darak shaklidagi ko‘chirma gap kesimi sifatdosh (-gan, -digan) yoki harakat nomi (-ish) shakliga o‘tadi va egalik qo‘shimchasini oladi: «Men o‘qiyman» – o‘qishini aytdi. So‘roq shaklidagi gapda so‘roq so‘zi saqlanadi, so‘roq yuklamasi (-mi) esa tushadi: «Qachon kelasan?» – qachon kelishini so‘radi. Buyruq shaklidagi gap harakat nomi bilan ifodalanadi: «Eshikni yoping!» – eshikni yopishni buyurdi (so‘radi). Olmosh va shaxs qo‘shimchalari yangi so‘zlovchi nuqtai nazaridan o‘zgaradi: ko‘pincha «men» o‘rniga «u» keladi, «sen» esa gapga qarab «men» yoki «u» ga almashadi. Undalma ko‘pincha to‘ldiruvchiga aylanadi yoki tushiriladi.

Ko‘chirmaO‘zlashtirma
Ustoz dedi: «Imtihon ertaga bo‘ladi».Ustoz imtihon ertaga bo‘lishini aytdi.
«Soat nechada boshlanadi?» – deb so‘radi Ali.Ali soat nechada boshlanishini so‘radi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf sardori o‘qituvchining ko‘rsatmasini boshqa guruhga qisqa qilib yetkazadi: ko‘rsatmani so‘zma-so‘z emas, ma’nosini aytadi. Guruh nima qilishni aniq bilib oladi.

Kim ishlatadi

Tarjimonlar, xabarchilar va maslahatchilar birovning iltimosini yoki savolini boshqa shaklda qayta aytib beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun eshitgan bir iltimosni boshqa shaklda, o‘z so‘zingiz bilan ayting.

Namunalar
Ustoz dedi: «Imtihon ertaga bo‘ladi». → Ustoz imtihon ertaga bo‘lishini aytdi. / «Soat nechada boshlanadi?» – deb so‘radi Ali. → Ali soat nechada boshlanishini so‘radi.
«Eshikni yoping», – dedi ustoz. → Ustoz eshikni yopishni so‘radi. / «Dilnoza, kitobni ol», – dedi opam. → Opam Dilnozaga kitobni olishni aytdi.
Sinfda faoliyat

«Ikki ustun»: daftar sahifasi ikkiga bo‘linadi: chapda ko‘chirma, o‘ngda o‘zlashtirma gap; o‘quvchilar o‘zgarishlarni sanab beradi.

Mashq
1
Darak shakldagi ko‘chirma gap o‘zlashtirma gapga qanday aylantiriladi?
2
«Men maktabga boraman», – dedi Aziz. Gapni o‘zlashtirma gapga aylantiring.
3
«Sen qachon qaytasan?» – deb so‘radi onam. Gapni aylantiring.
4
Nima uchun so‘roq o‘zlashtirma gapda so‘roq yuklamasi tushadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi topshirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →