40
Ko‘chirma gapli qo‘shma gapning tuzilishi
Darslik: 79–80-betlar
MaqsadKo‘chirma gapli qo‘shma gapning tuzilishi va qismlarning joylashuvini aniqlash.
Yangi so‘zlar
muallif gapi (M) · author’s words (M)ko‘chirma gap (K) · direct speech (K)qolip · patternbo‘lingan ko‘chirma · split direct speech
Tushuntirish
Ko‘chirma gapli qo‘shma gap doimo ikki qismdan – muallif gapi va ko‘chirma gapdan tashkil topadi. Muallif gapi ko‘chirma gapdan oldin, keyin yoki uning o‘rtasida kelishi mumkin. Qolip belgilari: M – katta harf bilan boshlangan muallif gapi, m – kichik harf bilan boshlangan muallif gapi, K – ko‘chirma gap. Oldin kelsa: M: «K». Keyin kelsa: «K», – m. O‘rtada kelsa, ko‘chirma gap ikkiga bo‘linadi: «K, – m, – k». Ko‘chirma gapning o‘zi sodda yoki qo‘shma gap bo‘lishi mumkin, uning mazmuni va ohangiga ko‘ra darak, so‘roq yoki buyruq bo‘ladi.
Namunalar
Singlim dedi: «Men bugun kutubxonaga boraman». Qolip: M: «K». Muallif gapi oldin.
«Kitob, – dedi bobom, – bilim manbai». Qolip: «K, – m, – k». Muallif gapi o‘rtada, ko‘chirma gap ikkiga bo‘lingan.
Sinfda faoliyat
«Qolip chizamiz»: o‘quvchilar o‘qituvchi aytgan gapning qolipini (M: «K»; «K», – m; «K, – m, – k») doskada chizadi.
Mashq
1
Ko‘chirma gapli qo‘shma gap nechta qismdan iborat?
Ikki qismdan: muallif gapi va ko‘chirma gapdan.
2
«Sardor so‘radi: «Qachon boramiz?»» gapining qolipini yozing.
M: «K?»
3
«Mehnat, – dedi ustoz, – baxt kalitidir» gapining qolipi qaysi?
«K, – m, – k».
4
Nima uchun qolipda m kichik, M katta harf bilan yoziladi?
Muallif gapi gap boshida bo‘lsa katta harf bilan, ko‘chirma gapdan keyin tire dan so‘ng kelsa kichik harf bilan boshlanadi.