☰ Mundarija · Ona tili

Bog‘lovchisiz qo‘shma gap va uning tinish belgilari

Darslar 33–34 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
34

Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi

Darslik: 69-bet
MaqsadBog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda vergul, tire, ikki nuqta va nuqtali vergulni to‘g‘ri qo‘yish.
Yangi so‘zlar
vergul · commatire · dashikki nuqta · colonnuqtali vergul · semicolon
Tushuntirish

Bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasidagi tinish belgisi ular o‘rtasidagi ma’no munosabatiga bog‘liq. Agar qismlarda bir paytda yoki birin-ketin bo‘lgan voqealar aytilsa, vergul yetarli: «Qor tindi, quyosh chiqdi». Qismlar o‘rtasida o‘xshatish, zidlik, shart, sabab-oqibat yoki asos-xulosa munosabati bo‘lsa, tire qo‘yiladi: «Ekding – o‘rding». Ikkinchi qism birinchisini izohlasa, ular orasiga ikki nuqta qo‘yiladi: «Men shuni angladim: bilim mehnat bilan keladi». Qismlar mazmunan nisbatan mustaqil bo‘lsa, qiyoslansa yoki ular ichida vergullar ko‘p bo‘lsa, nuqtali vergul qo‘yiladi.

Namunalar
Vergul: Shamol tindi, bulutlar tarqaldi. Tire: Yaxshi o‘qi – natijani ko‘rasan. / Bugun sovuq – kecha issiq edi.
Ikki nuqta: Kutubxonaga bormadim: vaqtim yo‘q edi. Nuqtali vergul: Bog‘da olma, nok, behi pishgan; dalada esa paxta, bug‘doy, sholi o‘rilmoqda.
Sinfda faoliyat

«Belgi tanlang»: o‘qituvchi gap va ma’no munosabatini aytadi; o‘quvchilar to‘rtta kartochkadan (, – : ;) mosini ko‘taradi.

Mashq
1
Qaysi hollarda bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasiga vergul qo‘yiladi?
2
Tinish belgisini qo‘ying: «Qish keldi bog‘lar bo‘shab qoldi».
3
Tinish belgisini qo‘ying: «Menda bir orzu bor hamma bolalar kitob o‘qisin».
4
Nima uchun «Ko‘p ishla – ko‘p topasan» gapida tire qo‘yiladi?