ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Bog‘lovchisiz qo‘shma gap va uning tinish belgilari

Darslar 33–34 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
34

Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi

Darslik: 69-bet
MaqsadBog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda vergul, tire, ikki nuqta va nuqtali vergulni to‘g‘ri qo‘yish.
Yangi so‘zlar
vergul · commatire · dashikki nuqta · colonnuqtali vergul · semicolon
Tushuntirish

Bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasidagi tinish belgisi ular o‘rtasidagi ma’no munosabatiga bog‘liq. Agar qismlarda bir paytda yoki birin-ketin bo‘lgan voqealar aytilsa, vergul yetarli: «Qor tindi, quyosh chiqdi». Qismlar o‘rtasida o‘xshatish, zidlik, shart, sabab-oqibat yoki asos-xulosa munosabati bo‘lsa, tire qo‘yiladi: «Ekding – o‘rding». Ikkinchi qism birinchisini izohlasa, ular orasiga ikki nuqta qo‘yiladi: «Men shuni angladim: bilim mehnat bilan keladi». Qismlar mazmunan nisbatan mustaqil bo‘lsa, qiyoslansa yoki ular ichida vergullar ko‘p bo‘lsa, nuqtali vergul qo‘yiladi.

BelgiQachonMisol
vergulketma-ket yoki bir vaqtdaQor tindi, quyosh chiqdi.
tirezidlik, shart, sabab-oqibatKun qisqa – ish ko‘p.
ikki nuqtaikkinchi qism izohlaydiShuni angladim: bilim mehnat bilan keladi.
nuqtali vergulqismlar mustaqil, ichida vergul ko‘pKuz keldi, barg to‘kildi; qushlar ketdi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xabar yozayotgan o‘quvchi ikki gap orasiga vergul qo‘ysa voqealar ketma-ket, tire qo‘ysa natija yoki qarama-qarshilik bo‘lib o‘qiladi. Belgi tanlovi ma’noni o‘zgartirishini ko‘radi.

Kim ishlatadi

Muharrirlar, korrektorlar va kitob nashr qiluvchilar tinish belgilari ma’noga ta’sir qilishini tekshirib chiqadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir xabarni vergul bilan, so‘ng tire bilan yozib, ma’no farqini sezing.

Namunalar
Vergul: Shamol tindi, bulutlar tarqaldi. Tire: Yaxshi o‘qi – natijani ko‘rasan. / Bugun sovuq – kecha issiq edi.
Ikki nuqta: Kutubxonaga bormadim: vaqtim yo‘q edi. Nuqtali vergul: Bog‘da olma, nok, behi pishgan; dalada esa paxta, bug‘doy, sholi o‘rilmoqda.
Sinfda faoliyat

«Belgi tanlang»: o‘qituvchi gap va ma’no munosabatini aytadi; o‘quvchilar to‘rtta kartochkadan (, – : ;) mosini ko‘taradi.

Mashq
1
Qaysi hollarda bog‘lovchisiz qo‘shma gap qismlari orasiga vergul qo‘yiladi?
2
Tinish belgisini qo‘ying: «Qish keldi bog‘lar bo‘shab qoldi».
3
Tinish belgisini qo‘ying: «Menda bir orzu bor hamma bolalar kitob o‘qisin».
4
Nima uchun «Ko‘p ishla – ko‘p topasan» gapida tire qo‘yiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun rasm va matnHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →