ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Shuning uchun, shu sababli, shu tufayli va deb

Darslar 23–24 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
24

Deb so‘zi yordamida ergashgan qo‘shma gaplar

Darslik: 50–51-betlar
MaqsadDeb so‘zi yordamida bog‘langan maqsad va sabab ergash gaplarni aniqlash.
Yangi so‘zlar
deb so‘zi · the word debmaqsad ma’nosi · meaning of purposebuyruq mayli · imperative moodo‘tgan zamon · past tense
Tushuntirish

«Deb» so‘zi bilan tugaydigan ergash gap bosh gapdagi ish nima maqsadda yoki nima sababdan qilinganini aytadi. Qaysi ma’no ekanini ergash gap kesimining shakli ko‘rsatadi: kesim buyruq-istak (-sin, -(a)y, -(a)yin), shart mayli yoki kelasi zamon shaklida bo‘lsa, odatda maqsad bildiriladi: «Kitob ho‘l bo‘lmasin deb, uni sumkaga solib qo‘ydim». Kesim o‘tgan zamon fe’li bilan ifodalansa, ko‘proq sabab ma’nosi seziladi: «Yomg‘ir yog‘di deb, sayr bekor qilindi». «Deb» ergash gap oxirida keladi, ergash gap bosh gapdan oldin kelsa, undan keyin vergul qo‘yiladi. Shuning uchun «deb»ni kesim shakliga qarab tahlil qilamiz.

Ergash gap kesimiMa’noMisol
buyruq-istakmaqsadKechikmayin deb, erta chiqdik.
o‘tgan zamonsababUkam charchadi deb, uni uyg‘otmadik.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf navbatchisi nega derazani ochib qo‘yganini tushuntiradi: «Xona tezroq shamollasin deb ochdim.» Maqsad aytilgach, hech kim e’tiroz bildirmaydi.

Kim ishlatadi

Navbatchilar, tarbiyachilar va tadbir tashkilotchilari ishning maqsadini «deb» bilan oddiy so‘zlashuvda ham tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugungi bir ishingizni qanday maqsadda qilayotganingizni «deb» bilan ayting.

Namunalar
Maqsad: Kechikmayin deb, erta yo‘lga chiqdik. (kesim – buyruq-istak shakli «kechikmayin»)
Sabab: Yomg‘ir yog‘di deb, sayr bekor qilindi. (kesim – o‘tgan zamon «yog‘di»)
Sinfda faoliyat

«Maqsad yoki sabab?»: o‘qituvchi «deb» li gaplar aytadi, o‘quvchilar kesim shakliga qarab «M» yoki «S» ni ko‘rsatadi.

Mashq
1
«Deb» so‘zi qanday ma’noli ergash gaplarni bog‘laydi?
2
«Daftar yo‘qolmasin deb, unga ismimni yozib qo‘ydim» gapida ergash gap qaysi ma’noda?
3
«Sovuq tushdi deb, gullarni yopib qo‘ydik» gapida ergash gap qaysi ma’noda?
4
Nima uchun «deb» li ergash gap oldin kelsa, undan keyin vergul qo‘yiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaxta xaridi: ulgurji yoki kichikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →