Deb so‘zi yordamida ergashgan qo‘shma gaplar
«Deb» so‘zi bilan tugaydigan ergash gap bosh gapdagi ish nima maqsadda yoki nima sababdan qilinganini aytadi. Qaysi ma’no ekanini ergash gap kesimining shakli ko‘rsatadi: kesim buyruq-istak (-sin, -(a)y, -(a)yin), shart mayli yoki kelasi zamon shaklida bo‘lsa, odatda maqsad bildiriladi: «Kitob ho‘l bo‘lmasin deb, uni sumkaga solib qo‘ydim». Kesim o‘tgan zamon fe’li bilan ifodalansa, ko‘proq sabab ma’nosi seziladi: «Yomg‘ir yog‘di deb, sayr bekor qilindi». «Deb» ergash gap oxirida keladi, ergash gap bosh gapdan oldin kelsa, undan keyin vergul qo‘yiladi. Shuning uchun «deb»ni kesim shakliga qarab tahlil qilamiz.
| Ergash gap kesimi | Ma’no | Misol |
|---|---|---|
| buyruq-istak | maqsad | Kechikmayin deb, erta chiqdik. |
| o‘tgan zamon | sabab | Ukam charchadi deb, uni uyg‘otmadik. |
Sinf navbatchisi nega derazani ochib qo‘yganini tushuntiradi: «Xona tezroq shamollasin deb ochdim.» Maqsad aytilgach, hech kim e’tiroz bildirmaydi.
Navbatchilar, tarbiyachilar va tadbir tashkilotchilari ishning maqsadini «deb» bilan oddiy so‘zlashuvda ham tushuntiradi.
Bugungi bir ishingizni qanday maqsadda qilayotganingizni «deb» bilan ayting.
«Maqsad yoki sabab?»: o‘qituvchi «deb» li gaplar aytadi, o‘quvchilar kesim shakliga qarab «M» yoki «S» ni ko‘rsatadi.