24
Deb so‘zi yordamida ergashgan qo‘shma gaplar
Darslik: 50–51-betlar
MaqsadDeb so‘zi yordamida bog‘langan maqsad va sabab ergash gaplarni aniqlash.
Yangi so‘zlar
deb so‘zi · the word debmaqsad ma’nosi · meaning of purposebuyruq mayli · imperative moodo‘tgan zamon · past tense
Tushuntirish
«Deb» so‘zi bilan tugaydigan ergash gap bosh gapdagi ish nima maqsadda yoki nima sababdan qilinganini aytadi. Qaysi ma’no ekanini ergash gap kesimining shakli ko‘rsatadi: kesim buyruq-istak (-sin, -(a)y, -(a)yin), shart mayli yoki kelasi zamon shaklida bo‘lsa, odatda maqsad bildiriladi: «Kitob ho‘l bo‘lmasin deb, uni sumkaga solib qo‘ydim». Kesim o‘tgan zamon fe’li bilan ifodalansa, ko‘proq sabab ma’nosi seziladi: «Yomg‘ir yog‘di deb, sayr bekor qilindi». «Deb» ergash gap oxirida keladi, ergash gap bosh gapdan oldin kelsa, undan keyin vergul qo‘yiladi. Shuning uchun «deb»ni kesim shakliga qarab tahlil qilamiz.
Namunalar
Maqsad: Kechikmayin deb, erta yo‘lga chiqdik. (kesim – buyruq-istak shakli «kechikmayin»)
Sabab: Yomg‘ir yog‘di deb, sayr bekor qilindi. (kesim – o‘tgan zamon «yog‘di»)
Sinfda faoliyat
«Maqsad yoki sabab?»: o‘qituvchi «deb» li gaplar aytadi, o‘quvchilar kesim shakliga qarab «M» yoki «S» ni ko‘rsatadi.
Mashq
1
«Deb» so‘zi qanday ma’noli ergash gaplarni bog‘laydi?
Maqsad yoki sabab ma’nosidagi ergash gaplarni.
2
«Daftar yo‘qolmasin deb, unga ismimni yozib qo‘ydim» gapida ergash gap qaysi ma’noda?
Maqsad ma’nosida: kesim «yo‘qolmasin» buyruq-istak shaklida.
3
«Sovuq tushdi deb, gullarni yopib qo‘ydik» gapida ergash gap qaysi ma’noda?
Sabab ma’nosida: kesim o‘tgan zamon («tushdi»).
4
Nima uchun «deb» li ergash gap oldin kelsa, undan keyin vergul qo‘yiladi?
Chunki ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi.