ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi8-sinf · 11-hafta

Motor xavfsizlik qoidalari

🎯 Missiya: Motor modeli uchun qaysi xavfsizlik qoidalarini yozamiz — hisob-kitoblar nimani talab qiladi?

Dushanba

Sinf rahbariMissiya: batareyali kichik motor modeli uchun xavfsizlik qoidalarini yozing — qoidalar hisob-kitoblarga tayansin, jumladan g‘altak simi qaysi bo‘lishi. Byudjet — 12 000 so‘m. Barcha ishlar kattalar nazoratida. Raqamlar — o‘quv misoli.
AnvarIqtisod darsida bozorda uch ishtirokchi bor: ishlab chiqaruvchi, iste’molchi (xonadon) va davlat.
ZarinaBiz sim sotib olsak, xaridormiz. Do‘kon — sotuvchi va soliq to‘lovchi. Davlat esa soliq yig‘adi.
MalikaDavlat-huquq darsida huquqiy davlat: qonun hamma narsadan ustun, Konstitutsiya eng yuqori kuchga ega, hamma — fuqaro ham, mansabdor ham — qonunga bo‘ysunadi.
JasurLaboratoriyamizda ham shunday: xavfsizlik qoidasi hamma uchun, jamoa a’zosi uchun ham, mentor uchun ham.
Birinchi qoida: batareya faqat 1,5 V li bitta element, har bir yurgizish 20 soniyadan oshmaydi.
Iqtisodiy bilim asoslariDavlat va huquq asoslari

Qulf 1: Sodda motor missiyasi

Topshiriq: Bozorda iste’molchi (xonadon) qachon sotuvchi bo‘ladi?

🔑 Kalit: Byudjet 12 000 so‘m; faqat bitta 1,5 V element, yurgizish ≤ 20 s, kattalar nazoratida.

AnvarTexnologiyadan: elektr motor elektr energiyasini aylanishga aylantiradi: magnit maydon tokli g‘altakka ta’sir qiladi.
ZarinaModelimiz: sim g‘altak, yog‘och cho‘p, ip, batareya uzgichi, batareya va kichik magnit. Sim uchlari dumaloq tumshuqli qisqich bilan egiladi.
Sinf rahbariMagnitlar orasiga barmoq tiqmang: ikki magnit barmoqni qisib olishi mumkin. Mayda magnitlarni kichik bolalardan uzoq tutamiz, telefon va bank kartasini magnitdan uzoqda saqlaymiz.
JasurGeografiyadan: rangli metallar og‘ir (mis, qo‘rg‘oshin, rux), yengil (alyuminiy) va boshqa guruhlarga bo‘linadi. Ular elektrotexnika va mashinasozlikda zarur.
MalikaMashinasozlik majmuasi barcha tarmoqlar uchun mashinalar ishlab chiqaradi, har birida minglab detal bor. Motorlar ularning ichida.
Misning o‘tkazuvchanligi yaxshi, shuning uchun g‘altak simi mis bo‘ladi. Lekin qanday mis? Buni hisoblaymiz.
TexnologiyaGeografiya

Qulf 2: Motor modeli va mis

Topshiriq: Elektr motor energiyani qanday o‘zgartiradi?

🔑 Kalit: Motorda magnit maydon tokli g‘altakka ta’sir qiladi; magnitlar bilan ehtiyot bo‘lamiz, 1,5 V element.

Seshanba

MalikaMasala zanjiri: R = ρ · l : S, so‘ng I = U : R. Mis uchun ρ = 0,017 Ω·mm²/m, nixrom uchun ρ = 1,1 Ω·mm²/m. S mm² da, l metrda.
AnvarW1 — qalin mis sim, 1 m, S = 1 mm²: R = 0,017 · 1 : 1 = 0,017 Ω. 1,5 V da I = 1,5 : 0,017 ≈ 88 A!
Sinf rahbariHaqiqiy element bunchalik tok bera olmaydi (uning ichki qarshiligi bor), lekin bu qisqa tutashuvga yaqin: sim va batareya qizib ketadi — xavfli. W1 ni umuman ulamaymiz, faqat hisobladik.
ZarinaW2 — lak bilan qoplangan ingichka mis sim, 2 m, S = 0,03 mm²: R = 0,017 · 2 : 0,03 ≈ 1,13 Ω. I = 1,5 : 1,13 ≈ 1,3 A.
JasurW3 — nixrom, 1 m, S = 0,5 mm²: R = 1,1 · 1 : 0,5 = 2,2 Ω, I = 1,5 : 2,2 ≈ 0,68 A.
Sinov: W2 10 s da taxminan 120 aylanish, W3 — taxminan 60. Tok katta bo‘lsa motor kuchliroq, lekin W1 xavfli.
Fizika

Qulf 3: Sim qarshiligi va tok

Topshiriq: Nixrom sim: ρ = 1,1 Ω·mm²/m, l = 1 m, S = 0,5 mm². R qancha?

🔑 Kalit: R = ρ·l : S. W1 ≈ 0,017 Ω → ≈ 88 A (qisqa tutashuvga yaqin, qizib ketadi); W2 ≈ 1,13 Ω → ≈ 1,3 A (120 aylanish/10 s); W3 2,2 Ω → ≈ 0,68 A (60).

ZarinaModel haqiqiy motordan hajmi bo‘yicha 8 marta kichik bo‘lsin. Chiziqli o‘lcham ³√8 = 2 marta kichik.
AnvarYuza esa 8^(2/3) = (³√8)² = 4 marta kichik. Ratsional daraja: a^(m/n) = ⁿ√(aᵐ).
MalikaManfiy daraja: a^(−r) = 1 : a^r. Masalan, 27^(−1/3) = 1 : ³√27 = 1/3.
JasurGeometriya: o‘qqa nisbatan simmetriya. A nuqtadan l o‘qqa AB perpendikulyar tushiramiz va B dan keyin shuncha davom ettiramiz — A₁ nuqtani olamiz.
ZarinaG‘altak o‘qqa nisbatan simmetrik chizilsa, ikki tomon teng yuklanadi va motor kam titraydi.
Simmetrik shakllar teng — tekshirish uchun qog‘ozni o‘q bo‘ylab buklab ko‘ramiz.
AlgebraGeometriya

Qulf 4: Daraja va simmetriya

Topshiriq: 8^(2/3) nimaga teng?

Chorshanba

Sinf rahbariLaboratoriya ishi: kichik kuchlanishli manba, noma’lum rezistor, ampermetr, voltmetr, kalit va reostat. O‘qituvchi zanjirni tekshirmaguncha yoqilmaydi.
ZarinaAmpermetr ketma-ket, voltmetr rezistorga parallel. “+” va “–” qisqichlarni va shkala chegarasini tekshiramiz.
AnvarReostat bilan uch kuchlanish: 1,0 V — 0,10 A; 2,0 V — 0,20 A; 3,0 V — 0,30 A. R = U : I = 10 Ω har safar.
JasurKuchlanish 2 marta oshdi — tok ham 2 marta oshdi: I ~ U. Qarshilik o‘zgarmadi.
MalikaKimyo: ionli bog‘lanishda elektron metall atomdan nometall atomga to‘liq o‘tadi. Na → Na⁺ + 1 elektron, Cl + elektron → Cl⁻.
Batareyaning ruxli idishi ham elektron beradi: Zn → Zn²⁺. Shuning uchun u tok manbasi.
FizikaKimyo

Qulf 5: Om qonunini sinash

Topshiriq: Rezistorda 2,0 V da tok 0,20 A. Uning qarshiligi qancha?

Zarina“Eng chiroyli va ta’sirchan nutq” tanlovida nutqimiz motor haqida bo‘ladi. Reja tuzamiz va sinonimlar lug‘atidan foydalanamiz.
Sinf rahbariTalaffuz aniq, ohang mazmunga mos, tezlik o‘rtacha, kerakli joyda pauza. Nutq adabiy me’yorda va faktlar bilan mustahkam bo‘lsin.
AnvarGap maqsadi bo‘yicha to‘rt xil: darak (axborot), so‘roq, buyruq va istak. Tinish belgilari: nuqta, so‘roq, undov.
JasurDarak: “Motor 120 marta aylandi.” So‘roq: “Nega nixrom sekinroq?” Buyruq: “Magnitni ehtiyot qiling!” Istak: “Qaniydi, motor tezroq aylansa edi!”
ZarinaRus tilida maqsad holi: «Мы собрали мотор, чтобы проверить закон Ома» va «для безопасности». «Зачем? для чего?» savollariga javob beradi.
Nutqni shunday boshlaymiz: «Мы работали, чтобы понять, как вращается мотор.»
Ona tiliRus tili

Qulf 6: Nutq tanlovi

Topshiriq: “Qaniydi, motor tezroq aylansa edi!” gapi maqsadiga ko‘ra qaysi?

Payshanba

AnvarAdabiyotdan: tuyuq sof turkiy lirik janr — arab va fors adabiyotida yo‘q. Talablar: to‘rt misra, aaaa yoki aaba qofiya va ramali musaddasi mahzuf vazni. Men tuyuq yozmayman, faqat talablarini aytdim.
ZarinaEnglish class: How important is literature? A biography tells when and where someone was born, what they did and wrote. A Quick Facts card has Born, Died, Famous works.
MalikaQuick Facts: Alisher Navoiy. Born: 9 February 1441, Herat. Died: 1501. Famous works: “Lison ut-tayr”.
JasurOna tili: “Talab vodiysi” parchasining davomida to‘siqlar obrazlar bilan chiziladi. Eski so‘zlar: pil — fil, palang — yo‘lbars, mo‘r — chumoli, lang — cho‘loq. Biz parchani qayta aytmaymiz.
ZarinaFikr: maqsadga qat’iy bo‘lgan odam xavfdan qo‘rqmasligi kerak. Uyda o‘qish: qiyinchilikka qanday munosabat bildirish haqida qisqa hikmatli hikoya.
Bizning “to‘siq” — W1 ning xavfli toki. Uni sinamay, hisoblab chetga surdik.
AdabiyotIngliz tili

Qulf 7: Navoiy va Quick Facts

Topshiriq: A Quick Facts card has Born, Died and ...

AnvarBiologiya: arteriya qonni yurakdan a’zolarga olib boradi, vena yurakka, kapillyar — eng ingichka. Arteriya devori qalin va elastik, venada klapanlar qonni qaytarmaydi.
ZarinaQon bosimi aortada eng baland, kavak venada eng past. Shu farq qonni oqiradi. Dam olayotgan sog‘lom kattada taxminan 120/80 mmHg; tonometr bilan o‘lchanadi, xulosani shifokor beradi.
JasurInformatikadan: OT yadrosi jarayonlarni rejalashtiradi, xotira va fayl tizimini boshqaradi, doim operativ xotirada turadi.
MalikaTugma bosilsa yoki flesh ulansa, qurilma uzilish signalini yuboradi, yadro uni darrov qayta ishlaydi. Eshik qo‘ng‘irog‘i kabi.
ZarinaAylanishlarni videoga tushirib sanaymiz: ulagich ulanganda ham OT signal oladi.
O‘lchov asboblari — tonometr, ampermetr, kamera — hammasi signalni sezib, raqamga aylantiradi.
Biologiya (Odam va uning salomatligi)Informatika

Qulf 8: Bosim, puls va signal

Topshiriq: Qon bosimi qayerda eng baland?

Juma

AnvarYelim qurishini kutib, tarix kitobini o‘qiymiz. Jahon tarixi: XVI asr boshida rus yerlari Moskva atrofida birlashib, markazlashgan davlat shakllangan.
Zarina1547-yilda Ivan IV birinchi bo‘lib tsar toju kiygan, 1549-yilda Zemskiy sobor chaqirilgan, so‘ng Sudebnik — yangi qonunlar to‘plami.
JasurQozon, Astraxon va Sibir xonliklari Rossiyaga qo‘shib olingan.
MalikaO‘zbekiston tarixidan: Shayboniy hukmdorlar orasida she’r yozadigan bilimdonlar bor edi, lekin Temuriylar davridagi yuksak ilm darajasini to‘liq saqlay olmadilar.
AnvarTibbiyot, matematika va astronomiya ma’lum darajada rivojlandi. Subhonqulixon Buxoroda “Dor ush-shifo” kasalxonasini qurdirgan.
Kasalxona va qonunlar to‘plami — ikkalasi ham jamiyat uchun qoidalar va xizmatlar. Biz ham qoidalar to‘plamini yozamiz: “Laboratoriya qoidalari”.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi

Qulf 9: Yelim qurishini kutib

Topshiriq: 1547-yilda Rossiyada kim birinchi bo‘lib tsar toju kiygan?

AnvarQoidalar loyihasi: 1) bitta 1,5 V element; 2) har bir yurgizish ≤ 20 s; 3) g‘altak simi — W2 (ingichka lakli mis, 8 000 so‘m) yoki W3 (nixrom, 9 500); 4) W1 yo‘q.
Zarina4-qoida nega “W1 yo‘q”? Hisob ≈ 88 A berdi: sim va element qizib ketadi. Buni sinab ko‘rish shart emas — hisobning o‘zi yetadi.
JasurW3 xavfsiz (≈ 0,68 A), lekin 10 s da ~60 aylanish — W2 ning yarmi, narxi ham yuqori. Shuning uchun 3-qoidada W2. W2 ham tok o‘tganda isiydi: 20 soniyadan keyin sovitamiz, simga tegmaymiz.
MalikaQo‘shamiz: 5) magnitlar orasiga barmoq tiqilmaydi; 6) barcha ishlar kattalar nazoratida. Byudjet: W2 8 000, 12 000 − 8 000 = 4 000 so‘m qoladi.
Demak, oltita qoida tayyor. Hisobotda qaysi kalit qaysi qoidani asoslaganini yozamiz.
Iqtisodiy bilim asoslariFizika

Qulf 10: Qaror: qoidalar ro‘yxati

Topshiriq: Qaysi kalit “qalin mis sim ulanmaydi” qoidasini asosladi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 16 ta fanni birlashtirdi.

Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Odam va uning salomatligi)Davlat va huquq asoslariFizikaGeografiyaGeometriyaIqtisodiy bilim asoslariJahon tarixiKimyoO‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 13 yulduz

Jamoa hisoboti

Hisobot: motor xavfsizlik qoidalari

Savol: motor modeli uchun qaysi qoidalar shart? Hisob: R = ρ·l : S, I = U : R. Qalin mis (1 m, 1 mm²): R ≈ 0,017 Ω, hisob bo‘yicha I ≈ 88 A — real element bunchalik tok bermaydi, lekin bu qisqa tutashuvga yaqin: sim va element qizib ketadi, shuning uchun uni ulamaymiz. Ingichka lakli mis (2 m): R ≈ 1,13 Ω, I ≈ 1,3 A, 10 s da ~120 aylanish. Nixrom: ≈ 0,68 A, ~60 aylanish. Qoidalar: 1) bitta 1,5 V element; 2) g‘altak — ingichka lakli mis (W2, 8 000 so‘m); 3) yurgizish ≤ 20 s, simga tegilmaydi; 4) magnitlar orasiga barmoq tiqilmaydi; 5) kattalar nazorati. Raqamlar — misol.

— 8-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Byudjet 12 000 so‘m; faqat bitta 1,5 V element, yurgizish ≤ 20 s, kattalar nazoratida.
  2. Motorda magnit maydon tokli g‘altakka ta’sir qiladi; magnitlar bilan ehtiyot bo‘lamiz, 1,5 V element.
  3. R = ρ·l : S. W1 ≈ 0,017 Ω → ≈ 88 A (qisqa tutashuvga yaqin, qizib ketadi); W2 ≈ 1,13 Ω → ≈ 1,3 A (120 aylanish/10 s); W3 2,2 Ω → ≈ 0,68 A (60).

Yulduzli savollar

  1. Qarshilik formulasi qaysi?

  2. Rezistorda 3,0 V da 0,30 A tok bor. Qarshiligi?

  3. O‘ylab ko‘r: nega W1 ni umuman ulamay, faqat hisoblab chetga surdik?

Hikoyadagi darslar