Teng va tobe bog‘lanish
Agar bir mustaqil so‘z ikkinchisini izohlab, unga ergashsa, bunday aloqa tobe bog‘lanish bo‘ladi: biri tobe, ikkinchisi hokim so‘z. Ikki so‘z bir-birini izohlamay, teng holatda birikkanda esa teng bog‘lanish yuzaga keladi va so‘z qo‘shilmasi hosil bo‘ladi: qalam va daftar, Salim bilan Karim. So‘z qo‘shilmasida hokim ham, tobe ham yo‘q — ikkala so‘z barobar. Tobe so‘z hokimga qo‘shimcha (kitobni o‘qimoq), ko‘makchi (do‘st bilan gaplashmoq) yoki faqat tartib va ohang (qizil gul) yordamida ulanadi. Hokim so‘zi ot, sifat, son, ravish yoki otlashgan so‘z bo‘lgan birikma otli birikma, hokim so‘zi fe’l bo‘lgani esa fe’lli birikma deyiladi.
| Bog‘lanish | Turi | Misol |
|---|---|---|
| tobe | otli birikma | maktabning hovlisi |
| tobe | fe’lli birikma | xat yozmoq |
| teng | so‘z qo‘shilmasi | olma va nok |
«Issiq non oldim» desangiz, «issiq» so‘zi nonga tegishli ekanini darrov tushunasiz. Kundalik gapda bu bog‘lanishni nomlamaymiz, lekin tushunish unga tayanadi; nomlar esa matn tahlilida va chet tili o‘rganishda kerak bo‘ladi.
Tarjimonlar, tilshunoslar va matn tahrirchilari so‘zlar orasidagi bog‘lanishni tekshiradi.
Bugun eshitgan bir gapdan ikki so‘zli bitta birikma tanlang va qaysi so‘z qaysi so‘zga bog‘langanini ayting.
Kartochkalarni uch guruhga ajrating: tobe birikma, so‘z qo‘shilmasi, birikma emas. Har bir guruh xulosasini asoslaydi.