☰ Mundarija · Ona tili

Sintaksis va so‘z birikmasi

Darslar 20–21 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
21

Teng va tobe bog‘lanish

Darslik: 35-bet
MaqsadTobe va teng bog‘lanishni, otli va fe’lli so‘z birikmalarini farqlash.
Yangi so‘zlar
tobe bog‘lanish · subordinate connectionteng bog‘lanish · coordinate connectionotli birikma · nominal combinationfe’lli birikma · verbal combination
Tushuntirish

Agar bir mustaqil so‘z ikkinchisini izohlab, unga ergashsa, bunday aloqa tobe bog‘lanish bo‘ladi: biri tobe, ikkinchisi hokim so‘z. Ikki so‘z bir-birini izohlamay, teng holatda birikkanda esa teng bog‘lanish yuzaga keladi va so‘z qo‘shilmasi hosil bo‘ladi: qalam va daftar, Salim bilan Karim. So‘z qo‘shilmasida hokim ham, tobe ham yo‘q — ikkala so‘z barobar. Tobe so‘z hokimga qo‘shimcha (kitobni o‘qimoq), ko‘makchi (do‘st bilan gaplashmoq) yoki faqat tartib va ohang (qizil gul) yordamida ulanadi. Hokim so‘zi ot, sifat, son, ravish yoki otlashgan so‘z bo‘lgan birikma otli birikma, hokim so‘zi fe’l bo‘lgani esa fe’lli birikma deyiladi.

Namunalar
Otli: «maktabning hovlisi» (hokim — ot), «akamdan katta» (hokim — sifat), «o‘quvchilarning beshtasi» (hokim — son).
Fe’lli: «xat yozmoq», «do‘st bilan gaplashmoq», «ohista kirmoq» (hokim — fe’l). Teng: «olma va nok» — so‘z qo‘shilmasi.
Sinfda faoliyat

Kartochkalarni uch guruhga ajrating: tobe birikma, so‘z qo‘shilmasi, birikma emas. Har bir guruh xulosasini asoslaydi.

Mashq
1
Tobe va teng bog‘lanish farqini ayting.
2
Ajrating: o‘qituvchi bilan suhbatlashmoq, ona va ota, tez yugurish, yaxshi kitob.
3
«Do‘stlarning barchasi» qaysi turdagi birikma va hokim so‘z qaysi?
4
Nima uchun «yoshlar va kelajak» birikma emas, so‘z qo‘shilmasi?