Ish qog‘ozlari; atamalar; takrorlash; yozgi topshiriqlar
Darslar 79–82 · 4 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
80
Asosiy atamalar ustida ishlash
Darslik: 138-bet
MaqsadYil davomida o‘rganilgan sintaktik atamalar ustida ishlash.
Yangi so‘zlar
atama · termaniqlanmish · word modified by an attributemantiqiy urg‘u · logical stressbitishuv · bitishuv (juxtaposition)
Tushuntirish
Atama — fan tushunchasini aniq nomlaydigan so‘z yoki birikma. Yil davomida o‘rganilgan sintaktik atamalarni uch guruhga ajratish qulay. Birinchisi — gap bo‘laklari: ega, kesim (fe’l va ot kesim; sodda va murakkab kesim), hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchi va aniqlanmish. Ikkinchisi — gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirmaydigan qismlar: kiritma va undalma. Uchinchisi — gap turlari va tuzilishiga oid atamalar: atov gap, so‘z-gap, yig‘iq va yoyiq gap, to‘liq va to‘liqsiz gap, uyushiq bo‘lak, umumlashtiruvchi so‘z, ajratilgan bo‘lak, gap urg‘usi. So‘z birikmasidagi tobe aloqa turlari: bitishuv (qo‘shimchasiz, so‘z tartibi va ohang bilan: qizil gul), moslashuv (qaratqich va egalik qo‘shimchasi orqali: do‘stimning uyi), boshqaruv (hokim so‘z tobe so‘zdan muayyan kelishikni talab qiladi: kitobni o‘qimoq). Atamani bilish — uning ta’rifini o‘z so‘zingiz bilan aytib, misol keltira olish demakdir.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Yangi atamani o‘rgangan bola uni tushuntirib bera olsa, haqiqatan o‘rgangan bo‘ladi. Atamalarni bilish ilmiy va rasmiy matnni tushunishga yordam beradi.
Kim ishlatadi
Olimlar, huquqshunoslar va o‘qituvchilar atamalarni aniq ishlatadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bitta atamani tanlang va uni kichik bolaga tushuntirgandek oddiy so‘zlar bilan ayting.
Namunalar
Atama — ta’rif: «ega» — ish-harakat bajaruvchisi yoki belgi egasi; «hol» — ish-harakatning o‘rni, payti, sababi kabilarini bildiruvchi ikkinchi darajali bo‘lak.
Juftlash: «ajratilgan bo‘lak» — oldingi bo‘lakni izohlash uchun kiritilib, ohang va tinish belgisi bilan ajratiladigan bo‘lak; «kiritma» — so‘zlovchi munosabatini bildiruvchi, bo‘laklarga bog‘lanmaydigan qism.
Sinfda faoliyat
Atama kartochkalari: bir tomonda atama, ikkinchi tomonda ta’rif; juftlar bir-biriga so‘raydi.
Mashq
1
«Murakkab kesim» atamasini ta’riflang va misol keltiring.
Bir so‘zdan ortiq so‘zdan iborat kesim; misol: Dars tugab qoldi.
2
Kiritma va undalmaning umumiy tomoni nima?
Ikkalasi ham gap bo‘laklari bilan hokim-tobelik aloqasiga kirishmaydi.
3
«Atov gap» va «so‘z-gap» orasidagi farqni ayting.
Atov gap — joy, payt yoki manzarani nomlaydigan ot (kengayishi mumkin); so‘z-gap — kengaymaydigan, munosabat bildiruvchi so‘z (ha, yo‘q, xo‘p).