Ish qog‘ozlari; atamalar; takrorlash; yozgi topshiriqlar
Darslar 79–82 · 4 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
80
Asosiy atamalar ustida ishlash
Darslik: 138-bet
MaqsadYil davomida o‘rganilgan sintaktik atamalar ustida ishlash.
Yangi so‘zlar
atama · termaniqlanmish · word modified by an attributemantiqiy urg‘u · logical stressbitishuv · bitishuv (juxtaposition)
Tushuntirish
Atama — fan tushunchasini aniq nomlaydigan so‘z yoki birikma. Yil davomida o‘rganilgan sintaktik atamalarni uch guruhga ajratish qulay. Birinchisi — gap bo‘laklari: ega, kesim (fe’l va ot kesim; sodda va murakkab kesim), hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchi va aniqlanmish. Ikkinchisi — gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirmaydigan qismlar: kiritma va undalma. Uchinchisi — gap turlari va tuzilishiga oid atamalar: atov gap, so‘z-gap, yig‘iq va yoyiq gap, to‘liq va to‘liqsiz gap, uyushiq bo‘lak, umumlashtiruvchi so‘z, ajratilgan bo‘lak, gap urg‘usi. So‘z birikmasidagi tobe aloqa turlari: bitishuv (qo‘shimchasiz, so‘z tartibi va ohang bilan: qizil gul), moslashuv (qaratqich va egalik qo‘shimchasi orqali: do‘stimning uyi), boshqaruv (hokim so‘z tobe so‘zdan muayyan kelishikni talab qiladi: kitobni o‘qimoq). Atamani bilish — uning ta’rifini o‘z so‘zingiz bilan aytib, misol keltira olish demakdir.
Namunalar
Atama — ta’rif: «ega» — ish-harakat bajaruvchisi yoki belgi egasi; «hol» — ish-harakatning o‘rni, payti, sababi kabilarini bildiruvchi ikkinchi darajali bo‘lak.
Juftlash: «ajratilgan bo‘lak» — oldingi bo‘lakni izohlash uchun kiritilib, ohang va tinish belgisi bilan ajratiladigan bo‘lak; «kiritma» — so‘zlovchi munosabatini bildiruvchi, bo‘laklarga bog‘lanmaydigan qism.
Sinfda faoliyat
Atama kartochkalari: bir tomonda atama, ikkinchi tomonda ta’rif; juftlar bir-biriga so‘raydi.
Mashq
1
«Murakkab kesim» atamasini ta’riflang va misol keltiring.
Bir so‘zdan ortiq so‘zdan iborat kesim; misol: Dars tugab qoldi.
2
Kiritma va undalmaning umumiy tomoni nima?
Ikkalasi ham gap bo‘laklari bilan hokim-tobelik aloqasiga kirishmaydi.
3
«Atov gap» va «so‘z-gap» orasidagi farqni ayting.
Atov gap — joy, payt yoki manzarani nomlaydigan ot (kengayishi mumkin); so‘z-gap — kengaymaydigan, munosabat bildiruvchi so‘z (ha, yo‘q, xo‘p).