Beruniy matni; uyushiq va ajratilgan bo‘laklar mustahkamlash
Darslar 76–78 · 3 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
77
Mustahkamlash: uyushiq va ajratilgan bo‘laklar
Darslik: 133–134-betlar
MaqsadUyushiq va ajratilgan bo‘laklar bo‘yicha mustahkamlash; Navoiy va xattot haqidagi rivoyat.
Bu darsda uyushiq bo‘laklar (bog‘lanish vositasi, shakl yasovchilar, umumlashtiruvchi so‘z, tinish belgilari) va ajratilgan bo‘laklar (turi, ohang, tinish belgilari) takrorlanadi. Rivoyatga ko‘ra, Alisher Navoiy she’rlarini ko‘chirtiradigan xattoti kasal bo‘lib qolgach, o‘zini mashhur xattot deb bilgan bir maqtanchoq kishiga ish topshiribdi. Bir mushoirada Navoiyning qulog‘iga «shoirning o‘zi xatoga yo‘l qo‘yibdi» degan gap chalinibdi. Shoir ko‘chirilgan g‘azalni tekshirsa, xattot «ko‘z» so‘zidagi nuqtani tushirib, uni «ko‘r» qilib qo‘ygan, ma’no esa teskarisiga o‘zgargan ekan. Shunda Navoiy xattotni ishdan chiqarib yuboribdi. Rivoyat bir nuqta ham ma’noni o‘zgartirishi mumkinligini ko‘rsatadi; xuddi shunday bitta tinish belgisi ham gap ma’nosini o‘zgartiradi.
Namunalar
Tinish va ma’no: «Aka, kech qoldim» (undalma) bilan «Aka kech qoldim» (noaniq) farq qiladi — vergul ma’noni aniqlaydi.
Tahlil: «Do‘stlarim — Ali, Vali va Sali — kutubxonaga kelishdi» — ajratilgan izohlovchi ichida uyushiq bo‘laklar bor, shuning uchun ikki tomondan tire qo‘yilgan.
Sinfda faoliyat
Nuqta qadri: o‘quvchilar bitta nuqta yoki vergul o‘zgarishi gap ma’nosini qanday o‘zgartirishiga 3 misol topadi.
Mashq
1
Rivoyatda xattot qanday xatoga yo‘l qo‘ydi?
«Ko‘z» so‘zidagi nuqtani tushirib, uni «ko‘r» qilib qo‘ydi.
2
«Rasul, Salim va Anvar — uchalasi ham keldi» gapida uyushiq bo‘laklar va umumlashtiruvchi so‘zni toping.
Rasul, Salim, Anvar — uyushiq egalar; uchalasi — umumlashtiruvchi so‘z (oldidan tire qo‘yilgan).
3
Gapga tinish belgilari qo‘ying: Bog‘da mevalar olma nok olxo‘ri pishgan.
Bog‘da mevalar: olma, nok, olxo‘ri pishgan.
4
Nima uchun yozuvda tinish belgilarini ehtiyotlik bilan qo‘yamiz?
Chunki ular gapning ma’nosi va ohangini aniqlaydi, xato esa mantiqiy chalkashlik tug‘diradi.