ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi8-sinf · 23-hafta

Kuzatuv klubi uchun qizil chiroq

🎯 Missiya: Hovlidagi teleskop yonidagi qizil LED chiroq uchun 4 m kabelning sim kesimini qanday tanlaymiz — chiroq xira yonmasin, byudjet oshmasin?

Dushanba

Sinf rahbariMissiya: kuzatuv klubi uchun qizil yorug‘lik LED chirog‘i (qizil nur ko‘zning qorong‘iga ko‘nikishini buzmaydi). Chiroq hovlidagi teleskop yonida, batareya bloki 4 m naridagi stolda. Manba — 6 V, ish kattalar nazoratida, sovuq kechada kattalar bilan birga chiqamiz.
AnvarFizika: simlarning ham qarshiligi (Rl) bor, shuning uchun qiziydi. Simdagi Ul = I · Rl, iste’molchidagi kuchlanish esa U = U manba − Ul.
MalikaLiniyadagi quvvat isrofi Pl = I² · Rl — tokning kvadratiga bog‘liq. P = I · U bo‘lgani uchun bir xil quvvatda kuchlanish yuqori bo‘lsa tok kichik, isrof ancha kam: elektr stansiyalarda energiya yuqori kuchlanishda uzatiladi.
JasurChiroq 6 V, 3 W: I = 3 : 6 = 0,5 A. Kabel ikki tomirli, 4 m — ya’ni 8 m mis sim (ρ ≈ 0,017). Rl = ρL : S = 0,017 · 8 : S = 0,136 : S.
ZarinaS = 0,1 mm² da Rl = 1,36 Ω, Ul = 0,68 V, isrof 0,34 W. S = 0,25 mm² da 0,544 Ω, 0,272 V, 0,136 W. S = 0,5 mm² da 0,272 Ω, 0,136 V, 0,068 W.
AnvarMetallarda tok: kristall panjara tugunlarida musbat ionlar, orasida tartibsiz harakatdagi lar. Kuchlanishda ular tartibli harakat qiladi. Elektronlarning ionlar bilan to‘qnashuvi qarshilik beradi — o‘tkazgich shuning uchun qiziydi.
MalikaTok yo‘nalishi deb musbat zaryadlar harakati olinadi — manbaning plyusidan minusiga.
Fizika

Qulf 1: Uzun kabelda kuchlanish tushuvi

Topshiriq: Tok 0,5 A, Rl = 0,544 Ω. Simdagi kuchlanish tushuvi qancha?

🔑 Kalit: Chiroq 6 V, 3 W (0,5 A); kabel 8 m mis. S = 0,1 / 0,25 / 0,5 mm² da tushuv 0,68 / 0,272 / 0,136 V, isrof 0,34 / 0,136 / 0,068 W.

ZarinaOna tilidan: fe’lli bo‘lakka boshqaruv bilan bog‘lanib, ish-harakat kimga yoki nimaga qaratilganini bildiradi: kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? kim bilan? kim haqida?
AnvarTushum kelishigidagi to‘ldiruvchi — vositasiz; boshqa kelishiklarda yoki ko‘makchi bilan kelgani — vositali. «Biz chiroqni yoqdik» — vositasiz. «Men kattalar bilan ishladim», «Biz kuzatuv haqida yozdik» — vositali.
MalikaKlassik matn bilan ishlash: «Kalila va Dimna» — Sharq adabiyotida keng tarqalgan qadimiy hind hikoyalari to‘plami. Hikoya majoziy bo‘ladi: — boshqa narsani bildiruvchi obraz. Biz uni aytib bermaymiz, faqat lug‘atdan majoz, jaholat, muqarrar so‘zlarini topamiz.
JasurAlisher Navoiyning «Muhokamat ul-lug‘atayn» asarida (1499) turkiy va fors tillari solishtirilib, turkiy tilning boyligi ko‘rsatiladi. Ikkinchi matn — Ezopning «Tulki va o‘tinchi» masali.
ZarinaRuscha: И. С. Тургенев родился в 1818 году в Орле, детство провёл в имении Спасское-Лутовиново. Он учился в университетах Москвы, Петербурга и Берлина.
AnvarВ 1847 году в журнале «Современник» появился очерк «Хорь и Калиныч» — первый рассказ цикла «Записки охотника». Рассказ «Бирюк» из этого цикла мы читаем по учебнику и не пересказываем.
Ona tiliRus tili

Qulf 2: To‘ldiruvchi va Turgenev

Topshiriq: «Biz chiroqni yoqdik» gapida «chiroqni» qanday to‘ldiruvchi?

Seshanba

MalikaAlgebra: turli kattaliklarning aniqligini taqqoslash uchun absolut xatolik yetmaydi. 500 km da 2 km xato bilan 12 sm da 1 mm xato — qaysi biri aniqroq? Shuning uchun |x − a| : |a| kiritiladi, odatda foizda.
Anvar2 : 500 = 0,4 %; 1 mm = 0,1 sm, 0,1 : 12 ≈ 0,83 %. Nisbiy xatoligi kichik o‘lchash aniqroq: 500 km dagisi.
JasurBizda: batareya 6,0 V ± 0,1 V — 0,1 : 6 ≈ 1,7 %. Kabel 4 m ± 2 sm — 0,02 : 4 = 0,5 %. Kesim 0,25 mm² ± 0,02 — 0,02 : 0,25 = 8 %. Eng noaniq — kesim yuzi.
ZarinaEng yomon holat: S = 0,23 mm² bo‘lsa, Rl = 0,136 : 0,23 ≈ 0,591 Ω, Ul = 0,5 · 0,591 ≈ 0,296 V ≤ 0,4 V — bu ham mos.
MalikaGeometriya: S = ½ · a · ha ga balandlikni tomonlar orqali qo‘ysak, chiqadi: S = √(p(p − a)(p − b)(p − c)), p = (a + b + c) : 2. Tomonlari ma’lum, balandligi berilmagan uchburchakka qulay.
AnvarChiroqning yorug‘lik to‘sig‘i — uchburchak karton, tomonlari 5, 5, 6 sm. p = 8, S = √(8 · 3 · 3 · 2) = √144 = 12 sm².
JasurTekshiruv: 6 sm asosga balandlik 4 sm (3-4-5 uchburchak), ½ · 6 · 4 = 12 sm². Geron formulasi milodiy 1-asrda yashagan Iskandariyalik Geronga nisbat beriladi.
AlgebraGeometriya

Qulf 3: Nisbiy xatolik va Geron

Topshiriq: Tomonlari 5, 5, 6 sm bo‘lgan uchburchakning yuzi qancha?

🔑 Kalit: Nisbiy xatolik: batareya ≈ 1,7 %, kabel 0,5 %, kesim 8 %. Eng yomon holat (S = 0,23): Ul ≈ 0,296 V ≤ 0,4 V. Geron: 5-5-6 uchburchak — 12 sm².

AnvarInformatika takrori: masalani avval qog‘ozda formulaga aylantiramiz, keyin jadvalga ko‘chiramiz. Kirish ma’lumotlari alohida katakchalarda turadi, natija katakcha adreslari bilan hisoblanadi — ma’lumot o‘zgarsa, natija ham o‘zgaradi.
ZarinaJadval: B2:B4 — kesim (0,1; 0,25; 0,5), C2 da =0.136/B2 (Rl), D2 da =0.5*C2 (tushuv), E2 da =IF(D2<=0.4; "ok"; "no") — natija so‘z bilan. Natija: 0,68 — no; 0,272 — ok; 0,136 — ok.
JasurBirliklar mos bo‘lsin: km/h ni m/s ga o‘tkazish uchun 3,6 ga bo‘lamiz, 36 km/h = 10 m/s. Narxlarni solishtirganda bir miqdorga keltiramiz, masalan 1 metr simning narxiga.
MalikaButun bo‘lishda butun qism: sim 3 metrlik o‘ramda sotilsa, 8 m uchun 8 : 3 = 2 (butun qism), qoldiq 2, demak 3 ta o‘ram kerak.
ZarinaIqtisod: sotuvchi ham, xaridor ham rozi bo‘ladigan narx — bozor narxi: talab miqdori taklif miqdoriga teng. Bu , shu narxdagi miqdor — muvozanat miqdor.
AnvarGrafikda D va S chiziqlari kesishgan M nuqta — muvozanat nuqtasi; chiziqlar qaychiga o‘xshagani uchun «Marshall qaychisi» deyiladi. Narx muvozanatdan past bo‘lsa — tanqislik, yuqori bo‘lsa — ortiqcha tovar.
JasurMisol (taxminiy sonlar): chiroq to‘plami 15 000 so‘m bo‘lsa, talab 9, taklif 3 — tanqislik 6. 25 000 so‘m bo‘lsa, talab 3, taklif 8 — ortiqcha 5. 20 000 so‘mda talab 6, taklif 6 — muvozanat.
InformatikaIqtisodiy bilim asoslari

Qulf 4: Jadval va muvozanat narx

Topshiriq: Narx muvozanatdan past bo‘lsa, bozorda nima bo‘ladi?

🔑 Kalit: Jadval: 0,1 mm² — 0,68 V (no); 0,25 mm² — 0,272 V (ok); 0,5 mm² — 0,136 V (ok). Muvozanat: 20 000 so‘m, 6 dona.

Chorshanba

AnvarLooking into space. An opinion text has four parts: 1) introduction – the topic; 2) advantages with reasons; 3) disadvantages with reasons; 4) conclusion and your own opinion.
ZarinaLinking words: First of all, Moreover, However, Despite this, In conclusion. Example: “First of all, a red lamp keeps our eyes used to the dark. However, red light makes colours hard to see. In conclusion, I think it is a good choice for stargazing.”
MalikaAn encyclopaedia text is short and factual: “A telescope is an instrument for looking at distant objects.” Mirzo Ulugbek (1394–1449) was a great astronomer and mathematician and the governor of Samarkand from 1409. In the 1420s he built an observatory in Samarkand.
JasurHow techie are you? Devices and what we do with them: smartphone – take a photo, make a call, go online; laptop – write a document, send an email; e-book reader – read a book; memory stick – store data; games console – play a video game; camcorder – make a video.
AnvarGiving advice: “If I were you, I would buy a laptop. It is lighter / easier / cheaper.”
Ingliz tili

Qulf 5: Looking into space

Topshiriq: Which linking word shows a contrast?

ZarinaTexnologiya: — mahsulot qanday vosita va usullar bilan yaratilishi haqidagi bilim va tajriba. — xomashyoni tayyor mahsulotga aylantirish uchun ketma-ket bajariladigan texnologik operatsiyalar yig‘indisi.
Anvar — bir ish joyida bir ishchi yoki jamoa uzluksiz bajaradigan tugal ish: masalan, matoni kesish yoki xamirni yoyish. Mato va ovqat tayyorlashda jarayon odatda uch bosqichdan o‘tadi, birinchisi — tayyorlov (tozalash, saralash).
MalikaChiroq to‘plamini yig‘ish ham jarayon: simni kesish, uchlarini ochish, qisqich bilan ulash, tekshirish — har biri alohida operatsiya. Kavsharlash yo‘q: issiqlik bilan ishni kattalar qiladi.
JasurAdabiyot: «Monolog» she’ri 1933-yilda yozilgan. Nomi — bir kishining o‘z-o‘ziga yoki hammaga qaratilgan nutqi. Mazmunini aytib bermaymiz va misralarni keltirmaymiz; muhabbat, qarshilik, xiyonat so‘zlarining ma’nosini lug‘atdan topamiz.
ZarinaAsqad Muxtor 1920-yil 23-dekabrda Farg‘onada tug‘ilgan. 1938-yilda Samarqand universitetiga kirgan, 1960–1965 yillarda jurnal muharriri bo‘lgan: 1965 − 1960 = 5 yil.
AnvarAtamalar: — yozuvchi; — bir tildan ikkinchisiga o‘giruvchi; — matnni tahrir qiladigan kishi; — o‘rta hajmli nasriy asar.
TexnologiyaAdabiyot

Qulf 6: A process and “Monolog”

Topshiriq: «Monolog» so‘zi nimani anglatadi?

Payshanba

ZarinaBiologiya: buyrakka kelgan qon nefron kapsulasidagi kapillyar tugunchada filtrlanadi: suv, tuzlar, glyukoza, mochevina kapsula bo‘shlig‘iga o‘tib birlamchi siydik hosil qiladi (kuniga 150–180 litr); qon hujayralari va yirik oqsillar o‘tmaydi.
AnvarKanalchada foydali moddalar — glyukoza, suvning ko‘pi, kerakli tuzlar — qonga qayta so‘riladi; zararlilari qoladi va ikkilamchi siydik hosil bo‘ladi (kuniga 1–1,5 L). 150 : 1,5 = 100 — suvning ko‘pi qaytib so‘rilar ekan.
MalikaNerv sistemasi tanani boshqaradi va ichki-tashqi ta’sirlarga javob beradi. Nerv to‘qimasi neyronlardan va ularni oziqlantirib himoya qiluvchi neyrogliya hujayralaridan iborat.
JasurNeyron tanasidan bitta uzun o‘simta — va bir nechta qisqa shoxlangan o‘simta — lar chiqadi: dendritlar impulsni tanaga keltiradi, akson olib ketadi. Ikki neyron tutashgan joy — .
AnvarKimyo: sulfat kislota H₂SO₄ (Mᵣ = 2 + 32 + 64 = 98) — rangsiz, hidsiz, moysimon og‘ir suyuqlik. Suvda erishda juda ko‘p issiqlik ajraladi, shuning uchun kislota doim suvga oz-ozdan, aralashtirib quyiladi — hech qachon aksincha.
ZarinaSuyultirilgan kislota vodorodgacha turuvchi metallar bilan reaksiyaga kirishadi: Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂. Konsentrlangani kuchli oksidlovchi va suvni tortib oladi. Bular daftardagi tenglamalar; kislota bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi.
Biologiya (Odam va uning salomatligi)Kimyo

Qulf 7: Buyrak, neyron va sulfat kislota

Topshiriq: Sulfat kislotani suyultirishda qanday qilinadi?

MalikaGeografiya: Toshkent iqtisodiy rayoni Toshkent shahri va Toshkent viloyatidan iborat; yonida Farg‘ona va Mirzacho‘l hududlari. Qulay o‘rni va poytaxt shu yerda joylashgani o‘sishiga katta ta’sir qilgan.
ZarinaChirchiq va Ohangaron vodiylari Sirdaryo tomon qiya — sug‘orishga qulay; tog‘larda yog‘in ko‘p, u daryolarni to‘ydiradi. Chirchiqda Chorvoq suv ombori qurilgan.
JasurViloyatda uchta sanoat rayoni shakllangan: Toshkent–Chirchiq, Toshkent–Yangiyo‘l va Angren–Olmaliq. Olmaliq tog‘-metallurgiya kombinati mis beradi; mis bizning simlarimizning ham metalli.
Sinf rahbariDavlat-huquq: — huquq normalari ifodalangan rasmiy shakl. O‘zbekistonda asosiysi — normativ-huquqiy hujjatlar. Yuridik kuchi bo‘yicha eng yuqorida Konstitutsiya, keyin konstitutsiyaviy qonunlar, qonunlar va kodekslar, Prezident farmon va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, vazirlik va idoralar hujjatlari, mahalliy hokimiyat qarorlari turadi.
AnvarQoraqalpog‘iston Respublikasining o‘z Konstitutsiyasi va qonunlari bor; ular O‘zbekiston Konstitutsiyasiga zid bo‘lmasligi kerak. Quyi hujjat yuqoridagiga zid kelmaydi: maktabimizning laboratoriya qoidasi ham shunday.
GeografiyaDavlat va huquq asoslari

Qulf 8: Toshkent rayoni va huquq manbalari

Topshiriq: Qaysi hujjat eng yuqori yuridik kuchga ega?

Juma

Sinf rahbariBugungi tarix: Germaniya va Italiya 1800–1870 yillarda hamda Xiva xonligining tashqi siyosati.
Anvar1815-yildan keyin Germaniya o‘nlab mustaqil davlatlardan iborat Germaniya ittifoqi edi; Italiya bir necha qirollik va Avstriya hukmronligi ostidagi viloyatlardan iborat edi. 1848-yilda ikkala mamlakatda inqilobiy harakatlar bo‘lgan, ammo birlik hosil bo‘lmagan.
JasurPrussiya vaziri Bismark «temir va qon» siyosatini yuritgan, 1866-yilda Avstriyani mag‘lub etgan; 1867-yilda Shimoliy Germaniya ittifoqi tuzilgan, 1871-yilda Germaniya imperiyasi e’lon qilingan. 1871 − 1815 = 56 yil.
ZarinaItaliyada birlashuvni Pyemont-Sardiniya qirolligi boshqargan. Buni faqat sana va atamalar darajasida o‘rganamiz.
MalikaO‘zbekiston tarixi: XIX asr birinchi yarmida Xiva Buxoro, Qo‘qon, Afg‘oniston, Eron, Hindiston va Usmonli davlat bilan savdo va diplomatik aloqada bo‘lgan; xonlik yeri Kaspiy orqali o‘tadigan savdogarlar va sayohatchilar uchun to‘xtash joyi bo‘lgan.
AnvarXiva va Buxoro Marv uchun bir necha marta urushgan: Muhammad Rahimxon I 1822-yilda Marvni qaytarib olgan, darslikka ko‘ra Xiva uni 1845-yilda qo‘shib olgan. 1845 − 1822 = 23 yil.
JasurOlloqulixon chet ellik savdogarlar uchun 105 hujrali karvonsaroy va yonida gumbazli tim qurgan.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi

Qulf 9: Germaniya, Italiya va Xiva

Topshiriq: Marvni qaytarib olish (1822) va qo‘shib olish (1845) orasida necha yil?

Sinf rahbariQaror: chiroq kabelining sim kesimi qancha bo‘lsin? Talab: chiroqda kamida 5,6 V (tushuv ≤ 0,4 V), byudjet 6 000 so‘m, kabel — 8 m mis sim.
AnvarMisol narxlar. A: 0,1 mm², 1 600 so‘m. B: 0,25 mm², 3 200 so‘m. C: 0,5 mm², 5 600 so‘m. D: 1,5 mm², 16 000 so‘m.
JasurA: Ul = 0,5 · 1,36 = 0,68 V > 0,4 V; chiroqda 6 − 0,68 = 5,32 V < 5,6 V — xira yonadi, rad.
MalikaD: tushuv atigi 0,045 V, lekin 16 000 > 6 000 so‘m — rad.
ZarinaC: 0,136 V va 5 600 ≤ 6 000 — mos, lekin B ham mos va 2 400 so‘m arzon; C da isrof B dagidan atigi 0,068 W kam.
AnvarB: 0,272 V ≤ 0,4 V (eng yomon holatda 0,296 V), chiroqda ≈ 5,73 V; isrof 0,136 W; 3 200 ≤ 6 000 — tanlaymiz. Keyingi qadam: 12 V blok — tok 0,25 A, isrof 4 baravar kam (≈ 0,034 W).
B variantini tanlaymiz: 0,25 mm².
Fizika

Qulf 10: Yakuniy qaror

Topshiriq: Qaysi kalitlar A va D variantlarini rad etdi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 16 ta fanni birlashtirdi.

Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Odam va uning salomatligi)Davlat va huquq asoslariFizikaGeografiyaGeometriyaIqtisodiy bilim asoslariJahon tarixiKimyoO‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 13 yulduz

Jamoa hisoboti

Kuzatuv chirog‘i: 0,25 mm² kabel

Savol: kabel sim kesimi qancha bo‘lsin? Loyiha: 6 V, 3 W qizil LED chiroq, 4 m ikki tomirli mis kabel (8 m sim). Ma’lumot: 0,1 / 0,25 / 0,5 mm² da tushuv 0,68 / 0,272 / 0,136 V; kesim noaniqligi 8 %, eng yomon holat 0,296 V. Talab: ≤ 0,4 V, ≤ 6 000 so‘m. Natija: B, 0,25 mm², 3 200 so‘m. Keyingi qadam: 12 V blok.

— 8-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Chiroq 6 V, 3 W (0,5 A); kabel 8 m mis. S = 0,1 / 0,25 / 0,5 mm² da tushuv 0,68 / 0,272 / 0,136 V, isrof 0,34 / 0,136 / 0,068 W.
  2. Nisbiy xatolik: batareya ≈ 1,7 %, kabel 0,5 %, kesim 8 %. Eng yomon holat (S = 0,23): Ul ≈ 0,296 V ≤ 0,4 V. Geron: 5-5-6 uchburchak — 12 sm².
  3. Jadval: 0,1 mm² — 0,68 V (no); 0,25 mm² — 0,272 V (ok); 0,5 mm² — 0,136 V (ok). Muvozanat: 20 000 so‘m, 6 dona.

Yulduzli savollar

  1. Tok 0,5 A, Rl = 0,272 Ω. Kuchlanish tushuvi qancha?

  2. Tomonlari 6, 8, 10 sm bo‘lgan uchburchakning yuzi Geron formulasi bilan qancha?

  3. O‘ylab ko‘r: bir xil 3 W quvvatda kuchlanish 6 V dan 12 V ga oshsa, kabeldagi isrof qanday o‘zgaradi?

Hikoyadagi darslar