🎯 Missiya: Hovlidagi teleskop yonidagi qizil LED chiroq uchun 4 m kabelning sim kesimini qanday tanlaymiz — chiroq xira yonmasin, byudjet oshmasin?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Dushanba
S
Sinf rahbariMissiya: kuzatuv klubi uchun qizil yorug‘lik LED chirog‘i (qizil nur ko‘zning qorong‘iga ko‘nikishini buzmaydi). Chiroq hovlidagi teleskop yonida, batareya bloki 4 m naridagi stolda. Manba — 6 V, ish kattalar nazoratida, sovuq kechada kattalar bilan birga chiqamiz.
A
AnvarFizika: simlarning ham qarshiligi (Rl) bor, shuning uchun qiziydi. Simdagi Ul = I · Rl, iste’molchidagi kuchlanish esa U = U manba − Ul.
M
MalikaLiniyadagi quvvat isrofi Pl = I² · Rl — tokning kvadratiga bog‘liq. P = I · U bo‘lgani uchun bir xil quvvatda kuchlanish yuqori bo‘lsa tok kichik, isrof ancha kam: elektr stansiyalarda energiya yuqori kuchlanishda uzatiladi.
J
JasurChiroq 6 V, 3 W: I = 3 : 6 = 0,5 A. Kabel ikki tomirli, 4 m — ya’ni 8 m mis sim (ρ ≈ 0,017). Rl = ρL : S = 0,017 · 8 : S = 0,136 : S.
Z
ZarinaS = 0,1 mm² da Rl = 1,36 Ω, Ul = 0,68 V, isrof 0,34 W. S = 0,25 mm² da 0,544 Ω, 0,272 V, 0,136 W. S = 0,5 mm² da 0,272 Ω, 0,136 V, 0,068 W.
A
AnvarMetallarda tok: kristall panjara tugunlarida musbat ionlar, orasida tartibsiz harakatdagi lar. Kuchlanishda ular tartibli harakat qiladi. Elektronlarning ionlar bilan to‘qnashuvi qarshilik beradi — o‘tkazgich shuning uchun qiziydi.
M
MalikaTok yo‘nalishi deb musbat zaryadlar harakati olinadi — manbaning plyusidan minusiga.
Fizika
🔒Qulf 1: Uzun kabelda kuchlanish tushuvi
Topshiriq: Tok 0,5 A, Rl = 0,544 Ω. Simdagi kuchlanish tushuvi qancha?
🔑 Kalit: Chiroq 6 V, 3 W (0,5 A); kabel 8 m mis. S = 0,1 / 0,25 / 0,5 mm² da tushuv 0,68 / 0,272 / 0,136 V, isrof 0,34 / 0,136 / 0,068 W.
Z
ZarinaOna tilidan: fe’lli bo‘lakka boshqaruv bilan bog‘lanib, ish-harakat kimga yoki nimaga qaratilganini bildiradi: kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? kim bilan? kim haqida?
A
AnvarTushum kelishigidagi to‘ldiruvchi — vositasiz; boshqa kelishiklarda yoki ko‘makchi bilan kelgani — vositali. «Biz chiroqni yoqdik» — vositasiz. «Men kattalar bilan ishladim», «Biz kuzatuv haqida yozdik» — vositali.
M
MalikaKlassik matn bilan ishlash: «Kalila va Dimna» — Sharq adabiyotida keng tarqalgan qadimiy hind hikoyalari to‘plami. Hikoya majoziy bo‘ladi: — boshqa narsani bildiruvchi obraz. Biz uni aytib bermaymiz, faqat lug‘atdan majoz, jaholat, muqarrar so‘zlarini topamiz.
J
JasurAlisher Navoiyning «Muhokamat ul-lug‘atayn» asarida (1499) turkiy va fors tillari solishtirilib, turkiy tilning boyligi ko‘rsatiladi. Ikkinchi matn — Ezopning «Tulki va o‘tinchi» masali.
Z
ZarinaRuscha: И. С. Тургенев родился в 1818 году в Орле, детство провёл в имении Спасское-Лутовиново. Он учился в университетах Москвы, Петербурга и Берлина.
A
AnvarВ 1847 году в журнале «Современник» появился очерк «Хорь и Калиныч» — первый рассказ цикла «Записки охотника». Рассказ «Бирюк» из этого цикла мы читаем по учебнику и не пересказываем.
Ona tiliRus tili
🔒Qulf 2: To‘ldiruvchi va Turgenev
Topshiriq: «Biz chiroqni yoqdik» gapida «chiroqni» qanday to‘ldiruvchi?
Seshanba
M
MalikaAlgebra: turli kattaliklarning aniqligini taqqoslash uchun absolut xatolik yetmaydi. 500 km da 2 km xato bilan 12 sm da 1 mm xato — qaysi biri aniqroq? Shuning uchun |x − a| : |a| kiritiladi, odatda foizda.
A
Anvar2 : 500 = 0,4 %; 1 mm = 0,1 sm, 0,1 : 12 ≈ 0,83 %. Nisbiy xatoligi kichik o‘lchash aniqroq: 500 km dagisi.
J
JasurBizda: batareya 6,0 V ± 0,1 V — 0,1 : 6 ≈ 1,7 %. Kabel 4 m ± 2 sm — 0,02 : 4 = 0,5 %. Kesim 0,25 mm² ± 0,02 — 0,02 : 0,25 = 8 %. Eng noaniq — kesim yuzi.
Z
ZarinaEng yomon holat: S = 0,23 mm² bo‘lsa, Rl = 0,136 : 0,23 ≈ 0,591 Ω, Ul = 0,5 · 0,591 ≈ 0,296 V ≤ 0,4 V — bu ham mos.
M
MalikaGeometriya: S = ½ · a · ha ga balandlikni tomonlar orqali qo‘ysak, chiqadi: S = √(p(p − a)(p − b)(p − c)), p = (a + b + c) : 2. Tomonlari ma’lum, balandligi berilmagan uchburchakka qulay.
A
AnvarChiroqning yorug‘lik to‘sig‘i — uchburchak karton, tomonlari 5, 5, 6 sm. p = 8, S = √(8 · 3 · 3 · 2) = √144 = 12 sm².
J
JasurTekshiruv: 6 sm asosga balandlik 4 sm (3-4-5 uchburchak), ½ · 6 · 4 = 12 sm². Geron formulasi milodiy 1-asrda yashagan Iskandariyalik Geronga nisbat beriladi.
AlgebraGeometriya
🔒Qulf 3: Nisbiy xatolik va Geron
Topshiriq: Tomonlari 5, 5, 6 sm bo‘lgan uchburchakning yuzi qancha?
🔑 Kalit: Nisbiy xatolik: batareya ≈ 1,7 %, kabel 0,5 %, kesim 8 %. Eng yomon holat (S = 0,23): Ul ≈ 0,296 V ≤ 0,4 V. Geron: 5-5-6 uchburchak — 12 sm².
A
AnvarInformatika takrori: masalani avval qog‘ozda formulaga aylantiramiz, keyin jadvalga ko‘chiramiz. Kirish ma’lumotlari alohida katakchalarda turadi, natija katakcha adreslari bilan hisoblanadi — ma’lumot o‘zgarsa, natija ham o‘zgaradi.
Z
ZarinaJadval: B2:B4 — kesim (0,1; 0,25; 0,5), C2 da =0.136/B2 (Rl), D2 da =0.5*C2 (tushuv), E2 da =IF(D2<=0.4; "ok"; "no") — natija so‘z bilan. Natija: 0,68 — no; 0,272 — ok; 0,136 — ok.
J
JasurBirliklar mos bo‘lsin: km/h ni m/s ga o‘tkazish uchun 3,6 ga bo‘lamiz, 36 km/h = 10 m/s. Narxlarni solishtirganda bir miqdorga keltiramiz, masalan 1 metr simning narxiga.
M
MalikaButun bo‘lishda butun qism: sim 3 metrlik o‘ramda sotilsa, 8 m uchun 8 : 3 = 2 (butun qism), qoldiq 2, demak 3 ta o‘ram kerak.
Z
ZarinaIqtisod: sotuvchi ham, xaridor ham rozi bo‘ladigan narx — bozor narxi: talab miqdori taklif miqdoriga teng. Bu , shu narxdagi miqdor — muvozanat miqdor.
A
AnvarGrafikda D va S chiziqlari kesishgan M nuqta — muvozanat nuqtasi; chiziqlar qaychiga o‘xshagani uchun «Marshall qaychisi» deyiladi. Narx muvozanatdan past bo‘lsa — tanqislik, yuqori bo‘lsa — ortiqcha tovar.
J
JasurMisol (taxminiy sonlar): chiroq to‘plami 15 000 so‘m bo‘lsa, talab 9, taklif 3 — tanqislik 6. 25 000 so‘m bo‘lsa, talab 3, taklif 8 — ortiqcha 5. 20 000 so‘mda talab 6, taklif 6 — muvozanat.
InformatikaIqtisodiy bilim asoslari
🔒Qulf 4: Jadval va muvozanat narx
Topshiriq: Narx muvozanatdan past bo‘lsa, bozorda nima bo‘ladi?
🔑 Kalit: Jadval: 0,1 mm² — 0,68 V (no); 0,25 mm² — 0,272 V (ok); 0,5 mm² — 0,136 V (ok). Muvozanat: 20 000 so‘m, 6 dona.
Chorshanba
A
AnvarLooking into space. An opinion text has four parts: 1) introduction – the topic; 2) advantages with reasons; 3) disadvantages with reasons; 4) conclusion and your own opinion.
Z
ZarinaLinking words: First of all, Moreover, However, Despite this, In conclusion. Example: “First of all, a red lamp keeps our eyes used to the dark. However, red light makes colours hard to see. In conclusion, I think it is a good choice for stargazing.”
M
MalikaAn encyclopaedia text is short and factual: “A telescope is an instrument for looking at distant objects.” Mirzo Ulugbek (1394–1449) was a great astronomer and mathematician and the governor of Samarkand from 1409. In the 1420s he built an observatory in Samarkand.
J
JasurHow techie are you? Devices and what we do with them: smartphone – take a photo, make a call, go online; laptop – write a document, send an email; e-book reader – read a book; memory stick – store data; games console – play a video game; camcorder – make a video.
A
AnvarGiving advice: “If I were you, I would buy a laptop. It is lighter / easier / cheaper.”
Ingliz tili
🔒Qulf 5: Looking into space
Topshiriq: Which linking word shows a contrast?
Z
ZarinaTexnologiya: — mahsulot qanday vosita va usullar bilan yaratilishi haqidagi bilim va tajriba. — xomashyoni tayyor mahsulotga aylantirish uchun ketma-ket bajariladigan texnologik operatsiyalar yig‘indisi.
A
Anvar — bir ish joyida bir ishchi yoki jamoa uzluksiz bajaradigan tugal ish: masalan, matoni kesish yoki xamirni yoyish. Mato va ovqat tayyorlashda jarayon odatda uch bosqichdan o‘tadi, birinchisi — tayyorlov (tozalash, saralash).
M
MalikaChiroq to‘plamini yig‘ish ham jarayon: simni kesish, uchlarini ochish, qisqich bilan ulash, tekshirish — har biri alohida operatsiya. Kavsharlash yo‘q: issiqlik bilan ishni kattalar qiladi.
J
JasurAdabiyot: «Monolog» she’ri 1933-yilda yozilgan. Nomi — bir kishining o‘z-o‘ziga yoki hammaga qaratilgan nutqi. Mazmunini aytib bermaymiz va misralarni keltirmaymiz; muhabbat, qarshilik, xiyonat so‘zlarining ma’nosini lug‘atdan topamiz.
Z
ZarinaAsqad Muxtor 1920-yil 23-dekabrda Farg‘onada tug‘ilgan. 1938-yilda Samarqand universitetiga kirgan, 1960–1965 yillarda jurnal muharriri bo‘lgan: 1965 − 1960 = 5 yil.
A
AnvarAtamalar: — yozuvchi; — bir tildan ikkinchisiga o‘giruvchi; — matnni tahrir qiladigan kishi; — o‘rta hajmli nasriy asar.
TexnologiyaAdabiyot
🔒Qulf 6: A process and “Monolog”
Topshiriq: «Monolog» so‘zi nimani anglatadi?
Payshanba
Z
ZarinaBiologiya: buyrakka kelgan qon nefron kapsulasidagi kapillyar tugunchada filtrlanadi: suv, tuzlar, glyukoza, mochevina kapsula bo‘shlig‘iga o‘tib birlamchi siydik hosil qiladi (kuniga 150–180 litr); qon hujayralari va yirik oqsillar o‘tmaydi.
A
AnvarKanalchada foydali moddalar — glyukoza, suvning ko‘pi, kerakli tuzlar — qonga qayta so‘riladi; zararlilari qoladi va ikkilamchi siydik hosil bo‘ladi (kuniga 1–1,5 L). 150 : 1,5 = 100 — suvning ko‘pi qaytib so‘rilar ekan.
M
MalikaNerv sistemasi tanani boshqaradi va ichki-tashqi ta’sirlarga javob beradi. Nerv to‘qimasi neyronlardan va ularni oziqlantirib himoya qiluvchi neyrogliya hujayralaridan iborat.
J
JasurNeyron tanasidan bitta uzun o‘simta — va bir nechta qisqa shoxlangan o‘simta — lar chiqadi: dendritlar impulsni tanaga keltiradi, akson olib ketadi. Ikki neyron tutashgan joy — .
A
AnvarKimyo: sulfat kislota H₂SO₄ (Mᵣ = 2 + 32 + 64 = 98) — rangsiz, hidsiz, moysimon og‘ir suyuqlik. Suvda erishda juda ko‘p issiqlik ajraladi, shuning uchun kislota doim suvga oz-ozdan, aralashtirib quyiladi — hech qachon aksincha.
Z
ZarinaSuyultirilgan kislota vodorodgacha turuvchi metallar bilan reaksiyaga kirishadi: Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂. Konsentrlangani kuchli oksidlovchi va suvni tortib oladi. Bular daftardagi tenglamalar; kislota bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi.
Biologiya (Odam va uning salomatligi)Kimyo
🔒Qulf 7: Buyrak, neyron va sulfat kislota
Topshiriq: Sulfat kislotani suyultirishda qanday qilinadi?
M
MalikaGeografiya: Toshkent iqtisodiy rayoni Toshkent shahri va Toshkent viloyatidan iborat; yonida Farg‘ona va Mirzacho‘l hududlari. Qulay o‘rni va poytaxt shu yerda joylashgani o‘sishiga katta ta’sir qilgan.
Z
ZarinaChirchiq va Ohangaron vodiylari Sirdaryo tomon qiya — sug‘orishga qulay; tog‘larda yog‘in ko‘p, u daryolarni to‘ydiradi. Chirchiqda Chorvoq suv ombori qurilgan.
J
JasurViloyatda uchta sanoat rayoni shakllangan: Toshkent–Chirchiq, Toshkent–Yangiyo‘l va Angren–Olmaliq. Olmaliq tog‘-metallurgiya kombinati mis beradi; mis bizning simlarimizning ham metalli.
S
Sinf rahbariDavlat-huquq: — huquq normalari ifodalangan rasmiy shakl. O‘zbekistonda asosiysi — normativ-huquqiy hujjatlar. Yuridik kuchi bo‘yicha eng yuqorida Konstitutsiya, keyin konstitutsiyaviy qonunlar, qonunlar va kodekslar, Prezident farmon va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, vazirlik va idoralar hujjatlari, mahalliy hokimiyat qarorlari turadi.
A
AnvarQoraqalpog‘iston Respublikasining o‘z Konstitutsiyasi va qonunlari bor; ular O‘zbekiston Konstitutsiyasiga zid bo‘lmasligi kerak. Quyi hujjat yuqoridagiga zid kelmaydi: maktabimizning laboratoriya qoidasi ham shunday.
GeografiyaDavlat va huquq asoslari
🔒Qulf 8: Toshkent rayoni va huquq manbalari
Topshiriq: Qaysi hujjat eng yuqori yuridik kuchga ega?
Juma
S
Sinf rahbariBugungi tarix: Germaniya va Italiya 1800–1870 yillarda hamda Xiva xonligining tashqi siyosati.
A
Anvar1815-yildan keyin Germaniya o‘nlab mustaqil davlatlardan iborat Germaniya ittifoqi edi; Italiya bir necha qirollik va Avstriya hukmronligi ostidagi viloyatlardan iborat edi. 1848-yilda ikkala mamlakatda inqilobiy harakatlar bo‘lgan, ammo birlik hosil bo‘lmagan.
J
JasurPrussiya vaziri Bismark «temir va qon» siyosatini yuritgan, 1866-yilda Avstriyani mag‘lub etgan; 1867-yilda Shimoliy Germaniya ittifoqi tuzilgan, 1871-yilda Germaniya imperiyasi e’lon qilingan. 1871 − 1815 = 56 yil.
Z
ZarinaItaliyada birlashuvni Pyemont-Sardiniya qirolligi boshqargan. Buni faqat sana va atamalar darajasida o‘rganamiz.
M
MalikaO‘zbekiston tarixi: XIX asr birinchi yarmida Xiva Buxoro, Qo‘qon, Afg‘oniston, Eron, Hindiston va Usmonli davlat bilan savdo va diplomatik aloqada bo‘lgan; xonlik yeri Kaspiy orqali o‘tadigan savdogarlar va sayohatchilar uchun to‘xtash joyi bo‘lgan.
A
AnvarXiva va Buxoro Marv uchun bir necha marta urushgan: Muhammad Rahimxon I 1822-yilda Marvni qaytarib olgan, darslikka ko‘ra Xiva uni 1845-yilda qo‘shib olgan. 1845 − 1822 = 23 yil.
J
JasurOlloqulixon chet ellik savdogarlar uchun 105 hujrali karvonsaroy va yonida gumbazli tim qurgan.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi
🔒Qulf 9: Germaniya, Italiya va Xiva
Topshiriq: Marvni qaytarib olish (1822) va qo‘shib olish (1845) orasida necha yil?
S
Sinf rahbariQaror: chiroq kabelining sim kesimi qancha bo‘lsin? Talab: chiroqda kamida 5,6 V (tushuv ≤ 0,4 V), byudjet 6 000 so‘m, kabel — 8 m mis sim.
JasurA: Ul = 0,5 · 1,36 = 0,68 V > 0,4 V; chiroqda 6 − 0,68 = 5,32 V < 5,6 V — xira yonadi, rad.
M
MalikaD: tushuv atigi 0,045 V, lekin 16 000 > 6 000 so‘m — rad.
Z
ZarinaC: 0,136 V va 5 600 ≤ 6 000 — mos, lekin B ham mos va 2 400 so‘m arzon; C da isrof B dagidan atigi 0,068 W kam.
A
AnvarB: 0,272 V ≤ 0,4 V (eng yomon holatda 0,296 V), chiroqda ≈ 5,73 V; isrof 0,136 W; 3 200 ≤ 6 000 — tanlaymiz. Keyingi qadam: 12 V blok — tok 0,25 A, isrof 4 baravar kam (≈ 0,034 W).
Siz
B variantini tanlaymiz: 0,25 mm².
Fizika
🔒Qulf 10: Yakuniy qaror
Topshiriq: Qaysi kalitlar A va D variantlarini rad etdi?
★
Bir haftani bir hikoyada takrorlading!
Bu hikoya 16 ta fanni birlashtirdi.
Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Odam va uning salomatligi)Davlat va huquq asoslariFizikaGeografiyaGeometriyaIqtisodiy bilim asoslariJahon tarixiKimyoO‘zbekiston tarixiRus tili
0 / 13 yulduz
Jamoa hisoboti
Kuzatuv chirog‘i: 0,25 mm² kabel
Savol: kabel sim kesimi qancha bo‘lsin? Loyiha: 6 V, 3 W qizil LED chiroq, 4 m ikki tomirli mis kabel (8 m sim). Ma’lumot: 0,1 / 0,25 / 0,5 mm² da tushuv 0,68 / 0,272 / 0,136 V; kesim noaniqligi 8 %, eng yomon holat 0,296 V. Talab: ≤ 0,4 V, ≤ 6 000 so‘m. Natija: B, 0,25 mm², 3 200 so‘m. Keyingi qadam: 12 V blok.
— 8-B jamoa
Topilgan kalitlar
Chiroq 6 V, 3 W (0,5 A); kabel 8 m mis. S = 0,1 / 0,25 / 0,5 mm² da tushuv 0,68 / 0,272 / 0,136 V, isrof 0,34 / 0,136 / 0,068 W.
Nisbiy xatolik: batareya ≈ 1,7 %, kabel 0,5 %, kesim 8 %. Eng yomon holat (S = 0,23): Ul ≈ 0,296 V ≤ 0,4 V. Geron: 5-5-6 uchburchak — 12 sm².
Jadval: 0,1 mm² — 0,68 V (no); 0,25 mm² — 0,272 V (ok); 0,5 mm² — 0,136 V (ok). Muvozanat: 20 000 so‘m, 6 dona.
Yulduzli savollar
Tok 0,5 A, Rl = 0,272 Ω. Kuchlanish tushuvi qancha?
Tomonlari 6, 8, 10 sm bo‘lgan uchburchakning yuzi Geron formulasi bilan qancha?
O‘ylab ko‘r: bir xil 3 W quvvatda kuchlanish 6 V dan 12 V ga oshsa, kabeldagi isrof qanday o‘zgaradi?