49
Sodda gap va gap bo‘laklari yuzasidan tahlil
Darslik: 76–78-betlar
MaqsadSodda gap va gap bo‘laklari bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlab tahlil qilish; «Oqilona javob» matni.
Yangi so‘zlar
tahlil · analysisimo-ishora · gesturekesim · predicateega · subject
Tushuntirish
Bu darsda sodda gap haqida o‘tilganlar takrorlanadi: kesimning turlari (fe’l va ot; sodda va murakkab), bog‘lama, tire, ega, egasiz gaplar, atov gap, so‘z-gap, yig‘iq va yoyiq gap. «Oqilona javob» rivoyatida aytilishicha, Husayn Boyqaro boshiga ishora qilgan, Navoiy esa tiliga ishora qilgan: «Boshga baloni nima keltiradi?» — «Til». Shogirdlar bunga qoyil qoladi. Rivoyat tilni ehtiyot qilish kerakligiga undaydi; shunga mos maqol — «Aytilgan so‘z — otilgan o‘q». Tahlilda har bir gapda avval kesim, so‘ng ega va ikkinchi darajali bo‘laklar topiladi.
Namunalar
Tahlil: «Ukam tez yugurdi» — ukam: ega; yugurdi: sodda fe’l kesim; tez: hol. Yoyiq, egali gap.
Tahlil: «Maqsadimiz — yurtni obod qilish» — ega: maqsadimiz; ot kesim, murakkab; tire bor, chunki kesim harakat nomi.
Sinfda faoliyat
Tahlil poygasi: ikki jamoa taxtadagi gapni qatorma-qator tahlil qiladi, kim xatosiz va tez bajarsa, g‘olib.
Mashq
1
«Sabr qilsang, ko‘rasan» qanday egasiz gap?
Shaxsi umumlashgan gap (maqol ma’nosida).
2
«Kech. Sokin ko‘cha.» qanday gaplar?
Atov gaplar (ikkinchisi aniqlovchi bilan kengaygan).
3
«Til» haqidagi rivoyatdan qanday xulosa chiqarasiz?
Gapirishdan oldin o‘ylash kerak, noo‘rin so‘z zarar keltirishi mumkin.
4
Nima uchun tahlil kesimdan boshlanadi?
Chunki ega va ikkinchi darajali bo‘laklar kesimga bog‘lanadi va savol shundan beriladi.