ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi8-sinf · 22-hafta

Peshtaxta uchun saqlagichli panel

🎯 Missiya: Repetitsiyada panel saqlagichi uzilib, hamma qurilma o‘chdi — nosozlikni tekshiruv ro‘yxati bilan qanday topamiz, qaysi saqlagich to‘g‘ri?

Dushanba

Sinf rahbariMissiya: ko‘rgazma peshtaxtasi uchun 12 V li panel — uchta qurilma parallel ulanadi, umumiy saqlagich esa xavfsizlikni ta’minlaydi. Faqat 12 V adapter bilan ishlaymiz, rozetkaga adapterni kattalar ulaydi. Juma kuni repetitsiyada nosozlik chiqsa, uni tekshiruv ro‘yxati bilan topamiz.
AnvarFizika: uylarda qurilmalar parallel ulanadi — har biriga 220 V tushadi, bittasini o‘chirsak boshqalari ishlayveradi. Tarmoqda ikki sim bor: (xavfli kuchlanishli) va nol; ikkalasiga ham xavfli deb qaraladi.
MalikaBizning panel 12 V. Parallel ulanishda kuchlanish bir xil, toklar qo‘shiladi. Mat 12 W — 1 A, chiroq 6 W — 0,5 A, ventilyator 3 W — 0,25 A. Umumiy tok I = 1 + 0,5 + 0,25 = 1,75 A.
JasurOrtiqcha yuklanish yoki da tok keskin ortadi: I = U : R. Simlar qizib, yong‘in chiqishi mumkin. Shuning uchun qo‘yiladi: tok ruxsat etilgandan oshsa, ichidagi ingichka sim eriydi va zanjirni uzadi.
ZarinaMisol: izolyatsiyasi shikastlangan simlar tegsa va R = 0,1 Ω bo‘lsa, I = 12 : 0,1 = 120 A. Q = I²Rt bo‘yicha sim bir zumda qiziydi.
AnvarKabel yorlig‘ida: 3 A gacha. Kabel qarshiligini 0,5 Ω deymiz. Isishi P = I²R: 1,75 A da 3,0625 · 0,5 ≈ 1,53 W; 3 A da 9 · 0,5 = 4,5 W; 5 A da 25 · 0,5 = 12,5 W — kabel qizib ketadi.
Fizika

Qulf 1: Parallel zanjir va saqlagich

Topshiriq: Parallel ulanishda toklar 1 A, 0,5 A va 0,25 A. Umumiy tok qancha?

🔑 Kalit: Parallel, 12 V: mat 1 A + chiroq 0,5 A + ventilyator 0,25 A = 1,75 A. Kabel 3 A gacha; 5 A da isish 12,5 W.

ZarinaOna tilidan: nazorat ishida kesim turlari, tire, ega, egasiz gaplar, atov gap, so‘z-gap, yig‘iq va yoyiq gaplar bo‘yicha topshiriqlar bor. Xatolar uch turga bo‘linadi: imloviy, ishoraviy (masalan, tire) va uslubiy.
AnvarHar bir xato uchun to‘g‘ri shaklni yozamiz, qoidani takrorlaymiz, yangi misollar tuzamiz. Xatolar ro‘yxatini yuritgan o‘quvchi ularni keyingi ishda takrorlamaydi.
Malika kesimga bog‘lanib, ish-harakat qayerda, qachon, qanday, qancha, nima uchun va nima maqsadda bajarilishini bildiradi. Olti turi bor: o‘rin, payt, tarz, miqdor-daraja, sabab va maqsad holi.
JasurMisol: «Ertalab (payt) laboratoriyada (o‘rin) ehtiyotkorlik bilan (tarz) ishladik». «Xavfsizlik uchun (maqsad) saqlagich qo‘ydik».
ZarinaRuscha: Н. В. Гоголь родился в 1809 году в селе Сорочинцы под Полтавой. В 1828 году он окончил гимназию в Нежине и уехал в Петербург.
AnvarВ 1835 году вышел сборник «Миргород» с повестью «Тарас Бульба», а в 1842 году — первый том «Мёртвых душ». Гоголь умер в 1852 году.
JasurМежду годом рождения и годом смерти 1852 − 1809 = 43. Повесть «Тарас Бульба» мы читаем по учебнику и здесь не пересказываем.
Ona tiliRus tili

Qulf 2: Hol va Gogol

Topshiriq: «Ertalab laboratoriyada ishladik» gapida «ertalab» qaysi hol?

Seshanba

ZarinaAlgebra: taqribiy qiymatlar ko‘pincha yaxlitlash bilan olinadi. Tashlanadigan birinchi raqam 5 dan kichik bo‘lsa, oxirgi qoldiriladigan raqam o‘zgarmaydi (kami bilan); 5 yoki undan katta bo‘lsa, birga oshadi (ortig‘i bilan). Belgi: ≈.
AnvarMat toki o‘lchovda 0,968 A ≈ 1,0 A (6 ≥ 5, ortig‘i bilan). Kabel isishi 1,53125 W ≈ 1,5 W (3 < 5, kami bilan). Butun sonda: 12 480 ≈ 12 000.
MalikaGeometriya: natija — to‘g‘ri burchakli uchburchakda har bir katet gipotenuzadan kichik (a² = c² − b² < c²). Demak, nuqtadan to‘g‘ri chiziqqacha eng qisqa masofa — perpendikulyar uzunligi.
Anvar: uchburchakda bir tomon kvadrati qolgan ikki tomon kvadratlari yig‘indisiga teng bo‘lsa, u to‘g‘ri burchakli. Panel burchagi: 6, 8, 10 sm — 36 + 64 = 100 = 10², burchak to‘g‘ri.
JasurKronshteyn plastinasi tomonlari 13, 14, 15 sm. Yarim perimetr p = (13 + 14 + 15) : 2 = 21. Balandlik h = 2 : c · √(p(p − a)(p − b)(p − c)).
ZarinaIldiz ostida 21 · 8 · 7 · 6 = 7 056, √7 056 = 84. 14 sm tomonga balandlik h = 2 : 14 · 84 = 12 sm.
AnvarUzunroq tomonga balandlik kichikroq: 15 sm ga 2 : 15 · 84 = 11,2 sm; qisqaroq 13 sm tomonga kattaroq: 2 : 13 · 84 ≈ 12,9 sm.
AlgebraGeometriya

Qulf 3: Yaxlitlash va teskari teorema

Topshiriq: 0,968 ni o‘ndan birgacha yaxlitlang.

🔑 Kalit: Yaxlitlash: 0,968 ≈ 1,0 A; 1,53125 ≈ 1,5 W. Teskari teorema: 6-8-10 to‘g‘ri burchak. 13-14-15 uchburchakda balandliklar: 14 ga 12, 15 ga 11,2 sm.

AnvarInformatika: Excelda 400 dan ortiq tayyor funksiya bor. Funksiya nomi va qavs ichidagi argumentlardan iborat; argumentlar nuqtali vergul bilan ajratiladi: =SUM(A1:A5; C1).
ZarinaMatematik funksiyalar: ABS — modul, SQRT — kvadrat ildiz, POWER(son; daraja) — darajaga ko‘tarish.
MalikaJadval: B2:B4 — quvvat (12, 6, 3), C2 da =B2/12 va pastga: 1; 0,5; 0,25. C5 da =SUM(C2:C4) beradi 1,75. D5 da =POWER(C5; 2)*0.5 beradi 1,53125 — kabel isishi (W).
Jasur=ABS(C5-3) beradi 1,25: tok kabel chegarasi 3 A dan qancha farq qiladi.
ZarinaIqtisod: narx o‘zgarmasa ham taklif o‘zgarishi mumkin — butun S egri chizig‘i siljiydi. Resurs narxi oshsa, ishlab chiqarish qimmatlashadi, taklif kamayadi (egri chiziq chapga). Resurs arzonlasa, taklif oshadi.
AnvarYangi, unumdor texnologiya xarajatni kamaytirib, taklifni oshiradi. Soliq oshsa taklif kamayadi, imtiyoz bo‘lsa oshadi. Sotuvchilar soni ko‘paysa taklif oshadi.
MalikaNarx oshishi kutilsa, sotuvchi tovarni keyinroq sotish uchun ushlab turishi mumkin — hozirgi taklif kamayadi.
InformatikaIqtisodiy bilim asoslari

Qulf 4: Funksiyalar va taklif siljishi

Topshiriq: Resurs narxi oshsa, taklif nima bo‘ladi?

🔑 Kalit: Jadval: toklar 1; 0,5; 0,25, jami =SUM(C2:C4) = 1,75 A; kabel isishi =POWER(C5; 2)*0.5 ≈ 1,53 W.

Chorshanba

AnvarTo invent is to create something new. To discover is to find something that already exists. To patent is to get official rights to an invention.
ZarinaWe use the passive for inventions: “The telephone was patented in 1876.” “The first practical electric light bulb was developed in 1879.” “Penicillin was discovered in 1928.” “The World Wide Web was proposed in 1989.”
MalikaTo say what something does we use “be used for”: “A fuse is used for protecting a circuit.” “A kettle is used for boiling water.”
JasurWhat is science? The word comes from the Latin scientia, “knowledge”. Science is based on observation, experiments and evidence. Branches: physics, chemistry, biology, astronomy, geology.
ZarinaThe universe is thought to have begun about 13.8 billion years ago with the Big Bang, and the Earth is about 4.5 billion years old.
AnvarModal verbs: must be – almost sure (“The lamp is on. The power must be connected.”); may / might / could be – possible (“The fan isn’t turning. It may be a loose wire.”)
Ingliz tili

Qulf 5: Everyday inventions

Topshiriq: Which sentence uses a modal verb for a possibility?

ZarinaTexnologiya: odamga ovqat, kiyim, uy-joy, bilim va tibbiy yordam kerak — bular ehtiyojlar. Ishlab chiqarish ehtiyojni qondiradigan tovarlarni yaratish jarayonidir.
AnvarNatija ko‘rinadigan va ushlanadigan narsa (mashina, bino, paxta, non) bo‘lsa, bu moddiy ishlab chiqarish; xizmat, bilim yoki san’at asari (dars, konsert, ilmiy kashfiyot) bo‘lsa, nomoddiy. Saqlagichli panel — moddiy, laboratoriya hisoboti — nomoddiy.
Malika kundalik tovar chiqaradi: mato, kiyim, trikotaj, poyabzal. xomashyoni ovqatga aylantiradi. Paxta — xomashyo, undan mato, mato — kiyim.
JasurAdabiyot: Usmon Nosirning «Nil va Rim» she’ri 1935-yilda yozilgan va olti qismdan iborat. Biz uni darslikdan o‘qiymiz; mazmunini aytib bermaymiz va bironta misrasini keltirmaymiz.
ZarinaAtamalar: — she’rda takrorlanadigan misra; — qadimgi Misr hukmdori; — qadimgi Rimda tomosha uchun jang qilgan kishi; — qullar mehnatiga asoslangan tuzum.
MalikaUyga vazifa: she’rni o‘qib, naqarot qaysi o‘rinlarda takrorlanishini topaman va u ohangga qanday ta’sir qilishini o‘z so‘zlarim bilan yozaman.
TexnologiyaAdabiyot

Qulf 6: Ishlab chiqarish va «Nil va Rim»

Topshiriq: [Naqarot] nima?

Payshanba

ZarinaBiologiya: toza teri — ter va yog‘ bezlari yo‘llari ochiq, mikroblar kam. Muntazam yuvinamiz, ich kiyimni har kuni almashtiramiz, sochni haftada yuvamiz, tirnoqni toza tutamiz.
AnvarKiyim fasl va ob-havoga mos, havo o‘tkazadigan va qulay bo‘lsin; poyabzal tor bo‘lmasin. — sovuq va issiqqa asta-sekin, muntazam ko‘nikish; uni sekin, kattalar va shifokor maslahati bilan boshlaymiz.
MalikaLaboratoriya qoidasi: kuyish bo‘lsa, darhol kattalarga aytamiz; kuygan joy sovuq (muzdek emas) oqar suv ostida ushlanadi.
JasurBuyrak: modda almashinuvi chiqindilari o‘pka, teri, ichak orqali, asosiy ayiruv a’zosi — buyrak orqali chiqadi. Siydik sistemasi: ikki buyrak, ikki siydik yo‘li, siydik pufagi va siydik chiqarish kanali.
ZarinaBuyraklar loviyasimon, bel sohasida umurtqaning ikki yonida; har biri taxminan musht kattaligida, og‘irligi taxminan 150 g. Kesimida tashqi po‘stloq va ichki mag‘iz (piramidalar) ko‘rinadi.
AnvarKimyo: vodorod sulfid H₂S — qutbli kovalent molekula, Mᵣ = 2 + 32 = 34. Rangsiz, juda zaharli gaz; oz miqdorda chirigan tuxum hidi beradi. Ko‘p bo‘lsa hid sezilmay qoladi, shuning uchun uni hech qachon hidlab ko‘rmaymiz.
MalikaHavodan biroz og‘ir: D = 34 : 29 ≈ 1,17. Oltingugurtning oksidlari: SO₂ (S +4) o‘tkir hidli zaharli gaz, kislotali oksid: SO₂ + H₂O ⇌ H₂SO₃. Kislotali yomg‘ir oltingugurt oksidlari bilan bog‘liq.
JasurBular daftarga yoziladigan formulalar va tenglamalar. Kimyoviy tajribalarni faqat o‘qituvchi bilan qilamiz, uyda hech narsani aralashtirmaymiz.
Biologiya (Odam va uning salomatligi)Kimyo

Qulf 7: Teri gigiyenasi va H₂S

Topshiriq: Vodorod sulfid H₂S ning nisbiy molekulyar massasi qancha?

AnvarGeografiya amaliy darsi: aholi o‘zgarishini hisoblaymiz. Tabiiy ko‘payish = tug‘ilganlar − o‘lganlar; mexanik o‘sish = kelganlar − ketganlar; umumiy o‘zgarish — ikkalasining yig‘indisi.
ZarinaMisol (taxminiy sonlar, bir tuman): tug‘ilgan 1 200, o‘lgan 300 — tabiiy ko‘payish 900. Kelgan 500, ketgan 650 — mexanik o‘zgarish −150. Umumiy: 900 + (−150) = 750.
MalikaOg‘ir sanoat tarkibi doiraviy diagrammada ko‘rsatiladi: yoqilg‘i-energetika, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, qurilish materiallari.
JasurHududiy mehnat taqsimoti: hududlar tabiiy sharoit, resurs va mehnat an’analari bilan farq qiladi, shuning uchun biri sanoat tovari, boshqasi xomashyo yoki oziq-ovqat beradi. Ixtisoslashuv vaqt o‘tib o‘zgarishi mumkin.
Sinf rahbariDavlat-huquq: — huquq normalari tartibga soladigan, tomonlarning o‘zaro huquq va burchlariga tayangan ijtimoiy aloqa. Uch element: subyektlar, obyekt va mazmun.
AnvarMisol: saqlagichni do‘kondan olamiz. Subyektlar — biz (kattalar yordamida) va sotuvchi; obyekt — saqlagich; mazmun — sotuvchi tovar beradi, biz to‘laymiz. Subyekt bo‘lish uchun huquq layoqati kerak.
GeografiyaDavlat va huquq asoslari

Qulf 8: Aholi, hudud va huquqiy munosabat

Topshiriq: Huquqiy munosabatning uch elementi qaysilar?

Juma

Sinf rahbariBugungi tarix: Fransiya 1800–1870 yillarda va Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot.
Anvar1804-yilda Napoleon Bonapart o‘zini imperator e’lon qilgan va Fransiyada yagona qonunlar — Fuqarolik kodeksini kiritgan. 1805-yilda Austerlitsda Avstriya va Rossiyani mag‘lub etgan.
Jasur1807-yilgi Tilzit sulhidan keyin Yevropaning katta qismida hukmron bo‘lgan; Britaniyaga qarshi Kontinental blokada e’lon qilingan. 1812-yilgi Rossiya yurishi fojiali tugagan, 1813-yilda Leyptsigda mag‘lub bo‘lgan.
Zarina1814-yilda Elba oroliga yuborilgan, 1815-yilda «Yuz kun»ga qaytgan, Vaterloda mag‘lub bo‘lib, Muqaddas Yelena oroliga surgun qilingan. 1814 − 1804 = 10 yil.
MalikaO‘zbekiston tarixi: Xiva xonligida ham yer davlat mulki hisoblangan. Xon va qarindoshlari yerlari soliqdan ozod, yuqori amaldorlarga xizmat evaziga tarxon yer berilgan — u meros bo‘lmagan.
AnvarMulk (xususiy) va vaqf yerlar ham bo‘lgan; vaqf sug‘oriladigan va aholi yashaydigan yerning qariyb 40 foizini tashkil etgan. Xonlikka xos shakl — otliq: har bir turkman otliq uchun 30–50 tanob yer, egasi xon chaqirsa bitta qurollangan otliq chiqargan.
Jasur4 ta otliq uchun yer 4 · 30 = 120 dan 4 · 50 = 200 tanobgacha. Dehqon solig‘i yer hajmiga bog‘liq bo‘lgan: salg‘ut — yer solig‘i, begar — haq to‘lanmaydigan majburiyat.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi

Qulf 9: Fransiya va Xiva xonligi

Topshiriq: Napoleon 1804-yilda imperator bo‘lgan, 1814-yilda Elbaga yuborilgan. Necha yil?

Sinf rahbariRepetitsiyada panel birdan o‘chdi: saqlagich uzildi (unda 1 A yozilgan edi). Yangisini qo‘yishdan oldin sababini tekshiruv ro‘yxati bilan topamiz. Adapterni faqat kattalar ulaydi.
Anvar1-band: adapter kuchlanishi. Multimetr 12,0 V ko‘rsatdi — me’yorda ✓.
Jasur2-band: qisqa tutashuv bormi? Yalang uchlar tegmaydi. Adapter uzilganda panel qarshiligi 12 : 1,75 ≈ 6,9 Ω chiqdi; qisqa tutashuvda u 0,1 Ω atrofida bo‘lardi. Qisqa tutashuv yo‘q ✓.
Malika3-band: umumiy tok va saqlagich. I = 1 + 0,5 + 0,25 = 1,75 A, saqlagich esa 1 A: 1,75 > 1 ✗. Ortiqcha yuklanish — nosozlik sababi shu.
Zarina4-band: kabel isishi. 1,75 A da P = I²R ≈ 1,53 W, kabel 3 A gacha mo‘ljallangan ✓. Demak yangi saqlagich 1,75 A dan katta, lekin 3 A dan oshmasin; byudjet 4 000 so‘m.
AnvarVariantlar: 2 A (1 500 so‘m) mos. 5 A kabelni himoya qilmaydi: 3 A dan keyin ham uzmaydi. O‘zi tiklanadigan 2 A esa 5 000 so‘m > 4 000. Yana 1 A qo‘ysak, u yana uzadi.
Nosozlik: 1 A saqlagich 1,75 A tok uchun kichik ekan. 2 A ni qo‘yamiz.
Fizika

Qulf 10: Nosozlikni qidirish

Topshiriq: Qaysi kalitlar nosozlikni topdi va 2 A ni tanlashga hal qiluvchi bo‘ldi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 16 ta fanni birlashtirdi.

Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Odam va uning salomatligi)Davlat va huquq asoslariFizikaGeografiyaGeometriyaIqtisodiy bilim asoslariJahon tarixiKimyoO‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 13 yulduz

Jamoa hisoboti

Peshtaxta paneli: nega o‘chdi va 2 A saqlagich

Savol: panel nega o‘chdi va qaysi saqlagich kerak? Loyiha: 12 V parallel panel, mat + chiroq + ventilyator, kabel 3 A gacha. Tekshiruv ro‘yxati: adapter 12,0 V ✓; qisqa tutashuv yo‘q (≈ 6,9 Ω) ✓; jami tok 1,75 A > 1 A saqlagich ✗; kabel isishi 1,53 W ✓. Natija: sabab — ortiqcha yuklanish. Yangi saqlagich 2 A, 1 500 so‘m (1,75 < 2 ≤ 3 A, ≤ 4 000 so‘m). Keyingi qadam: panelga nam tegmasligini tekshirish.

— 8-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Parallel, 12 V: mat 1 A + chiroq 0,5 A + ventilyator 0,25 A = 1,75 A. Kabel 3 A gacha; 5 A da isish 12,5 W.
  2. Yaxlitlash: 0,968 ≈ 1,0 A; 1,53125 ≈ 1,5 W. Teskari teorema: 6-8-10 to‘g‘ri burchak. 13-14-15 uchburchakda balandliklar: 14 ga 12, 15 ga 11,2 sm.
  3. Jadval: toklar 1; 0,5; 0,25, jami =SUM(C2:C4) = 1,75 A; kabel isishi =POWER(C5; 2)*0.5 ≈ 1,53 W.

Yulduzli savollar

  1. Chiroq 0,5 A va ventilyator 0,25 A parallel ulangan. Umumiy tok qancha?

  2. Kabel qarshiligi 0,5 Ω, tok 3 A. Kabel isishi P = I²R qancha?

  3. O‘ylab ko‘r: panelga yana 12 W li mat (1 A) qo‘shsak, 2 A saqlagichga nima bo‘ladi?

Hikoyadagi darslar