🎯 Missiya: Repetitsiyada panel saqlagichi uzilib, hamma qurilma o‘chdi — nosozlikni tekshiruv ro‘yxati bilan qanday topamiz, qaysi saqlagich to‘g‘ri?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Dushanba
S
Sinf rahbariMissiya: ko‘rgazma peshtaxtasi uchun 12 V li panel — uchta qurilma parallel ulanadi, umumiy saqlagich esa xavfsizlikni ta’minlaydi. Faqat 12 V adapter bilan ishlaymiz, rozetkaga adapterni kattalar ulaydi. Juma kuni repetitsiyada nosozlik chiqsa, uni tekshiruv ro‘yxati bilan topamiz.
A
AnvarFizika: uylarda qurilmalar parallel ulanadi — har biriga 220 V tushadi, bittasini o‘chirsak boshqalari ishlayveradi. Tarmoqda ikki sim bor: (xavfli kuchlanishli) va nol; ikkalasiga ham xavfli deb qaraladi.
M
MalikaBizning panel 12 V. Parallel ulanishda kuchlanish bir xil, toklar qo‘shiladi. Mat 12 W — 1 A, chiroq 6 W — 0,5 A, ventilyator 3 W — 0,25 A. Umumiy tok I = 1 + 0,5 + 0,25 = 1,75 A.
J
JasurOrtiqcha yuklanish yoki da tok keskin ortadi: I = U : R. Simlar qizib, yong‘in chiqishi mumkin. Shuning uchun qo‘yiladi: tok ruxsat etilgandan oshsa, ichidagi ingichka sim eriydi va zanjirni uzadi.
Z
ZarinaMisol: izolyatsiyasi shikastlangan simlar tegsa va R = 0,1 Ω bo‘lsa, I = 12 : 0,1 = 120 A. Q = I²Rt bo‘yicha sim bir zumda qiziydi.
A
AnvarKabel yorlig‘ida: 3 A gacha. Kabel qarshiligini 0,5 Ω deymiz. Isishi P = I²R: 1,75 A da 3,0625 · 0,5 ≈ 1,53 W; 3 A da 9 · 0,5 = 4,5 W; 5 A da 25 · 0,5 = 12,5 W — kabel qizib ketadi.
Fizika
🔒Qulf 1: Parallel zanjir va saqlagich
Topshiriq: Parallel ulanishda toklar 1 A, 0,5 A va 0,25 A. Umumiy tok qancha?
🔑 Kalit: Parallel, 12 V: mat 1 A + chiroq 0,5 A + ventilyator 0,25 A = 1,75 A. Kabel 3 A gacha; 5 A da isish 12,5 W.
Z
ZarinaOna tilidan: nazorat ishida kesim turlari, tire, ega, egasiz gaplar, atov gap, so‘z-gap, yig‘iq va yoyiq gaplar bo‘yicha topshiriqlar bor. Xatolar uch turga bo‘linadi: imloviy, ishoraviy (masalan, tire) va uslubiy.
A
AnvarHar bir xato uchun to‘g‘ri shaklni yozamiz, qoidani takrorlaymiz, yangi misollar tuzamiz. Xatolar ro‘yxatini yuritgan o‘quvchi ularni keyingi ishda takrorlamaydi.
M
Malika kesimga bog‘lanib, ish-harakat qayerda, qachon, qanday, qancha, nima uchun va nima maqsadda bajarilishini bildiradi. Olti turi bor: o‘rin, payt, tarz, miqdor-daraja, sabab va maqsad holi.
J
JasurMisol: «Ertalab (payt) laboratoriyada (o‘rin) ehtiyotkorlik bilan (tarz) ishladik». «Xavfsizlik uchun (maqsad) saqlagich qo‘ydik».
Z
ZarinaRuscha: Н. В. Гоголь родился в 1809 году в селе Сорочинцы под Полтавой. В 1828 году он окончил гимназию в Нежине и уехал в Петербург.
A
AnvarВ 1835 году вышел сборник «Миргород» с повестью «Тарас Бульба», а в 1842 году — первый том «Мёртвых душ». Гоголь умер в 1852 году.
J
JasurМежду годом рождения и годом смерти 1852 − 1809 = 43. Повесть «Тарас Бульба» мы читаем по учебнику и здесь не пересказываем.
Ona tiliRus tili
🔒Qulf 2: Hol va Gogol
Topshiriq: «Ertalab laboratoriyada ishladik» gapida «ertalab» qaysi hol?
Seshanba
Z
ZarinaAlgebra: taqribiy qiymatlar ko‘pincha yaxlitlash bilan olinadi. Tashlanadigan birinchi raqam 5 dan kichik bo‘lsa, oxirgi qoldiriladigan raqam o‘zgarmaydi (kami bilan); 5 yoki undan katta bo‘lsa, birga oshadi (ortig‘i bilan). Belgi: ≈.
A
AnvarMat toki o‘lchovda 0,968 A ≈ 1,0 A (6 ≥ 5, ortig‘i bilan). Kabel isishi 1,53125 W ≈ 1,5 W (3 < 5, kami bilan). Butun sonda: 12 480 ≈ 12 000.
M
MalikaGeometriya: natija — to‘g‘ri burchakli uchburchakda har bir katet gipotenuzadan kichik (a² = c² − b² < c²). Demak, nuqtadan to‘g‘ri chiziqqacha eng qisqa masofa — perpendikulyar uzunligi.
A
Anvar: uchburchakda bir tomon kvadrati qolgan ikki tomon kvadratlari yig‘indisiga teng bo‘lsa, u to‘g‘ri burchakli. Panel burchagi: 6, 8, 10 sm — 36 + 64 = 100 = 10², burchak to‘g‘ri.
J
JasurKronshteyn plastinasi tomonlari 13, 14, 15 sm. Yarim perimetr p = (13 + 14 + 15) : 2 = 21. Balandlik h = 2 : c · √(p(p − a)(p − b)(p − c)).
Z
ZarinaIldiz ostida 21 · 8 · 7 · 6 = 7 056, √7 056 = 84. 14 sm tomonga balandlik h = 2 : 14 · 84 = 12 sm.
A
AnvarUzunroq tomonga balandlik kichikroq: 15 sm ga 2 : 15 · 84 = 11,2 sm; qisqaroq 13 sm tomonga kattaroq: 2 : 13 · 84 ≈ 12,9 sm.
AlgebraGeometriya
🔒Qulf 3: Yaxlitlash va teskari teorema
Topshiriq: 0,968 ni o‘ndan birgacha yaxlitlang.
🔑 Kalit: Yaxlitlash: 0,968 ≈ 1,0 A; 1,53125 ≈ 1,5 W. Teskari teorema: 6-8-10 to‘g‘ri burchak. 13-14-15 uchburchakda balandliklar: 14 ga 12, 15 ga 11,2 sm.
A
AnvarInformatika: Excelda 400 dan ortiq tayyor funksiya bor. Funksiya nomi va qavs ichidagi argumentlardan iborat; argumentlar nuqtali vergul bilan ajratiladi: =SUM(A1:A5; C1).
Z
ZarinaMatematik funksiyalar: ABS — modul, SQRT — kvadrat ildiz, POWER(son; daraja) — darajaga ko‘tarish.
M
MalikaJadval: B2:B4 — quvvat (12, 6, 3), C2 da =B2/12 va pastga: 1; 0,5; 0,25. C5 da =SUM(C2:C4) beradi 1,75. D5 da =POWER(C5; 2)*0.5 beradi 1,53125 — kabel isishi (W).
J
Jasur=ABS(C5-3) beradi 1,25: tok kabel chegarasi 3 A dan qancha farq qiladi.
Z
ZarinaIqtisod: narx o‘zgarmasa ham taklif o‘zgarishi mumkin — butun S egri chizig‘i siljiydi. Resurs narxi oshsa, ishlab chiqarish qimmatlashadi, taklif kamayadi (egri chiziq chapga). Resurs arzonlasa, taklif oshadi.
A
AnvarYangi, unumdor texnologiya xarajatni kamaytirib, taklifni oshiradi. Soliq oshsa taklif kamayadi, imtiyoz bo‘lsa oshadi. Sotuvchilar soni ko‘paysa taklif oshadi.
M
MalikaNarx oshishi kutilsa, sotuvchi tovarni keyinroq sotish uchun ushlab turishi mumkin — hozirgi taklif kamayadi.
InformatikaIqtisodiy bilim asoslari
🔒Qulf 4: Funksiyalar va taklif siljishi
Topshiriq: Resurs narxi oshsa, taklif nima bo‘ladi?
🔑 Kalit: Jadval: toklar 1; 0,5; 0,25, jami =SUM(C2:C4) = 1,75 A; kabel isishi =POWER(C5; 2)*0.5 ≈ 1,53 W.
Chorshanba
A
AnvarTo invent is to create something new. To discover is to find something that already exists. To patent is to get official rights to an invention.
Z
ZarinaWe use the passive for inventions: “The telephone was patented in 1876.” “The first practical electric light bulb was developed in 1879.” “Penicillin was discovered in 1928.” “The World Wide Web was proposed in 1989.”
M
MalikaTo say what something does we use “be used for”: “A fuse is used for protecting a circuit.” “A kettle is used for boiling water.”
J
JasurWhat is science? The word comes from the Latin scientia, “knowledge”. Science is based on observation, experiments and evidence. Branches: physics, chemistry, biology, astronomy, geology.
Z
ZarinaThe universe is thought to have begun about 13.8 billion years ago with the Big Bang, and the Earth is about 4.5 billion years old.
A
AnvarModal verbs: must be – almost sure (“The lamp is on. The power must be connected.”); may / might / could be – possible (“The fan isn’t turning. It may be a loose wire.”)
Ingliz tili
🔒Qulf 5: Everyday inventions
Topshiriq: Which sentence uses a modal verb for a possibility?
Z
ZarinaTexnologiya: odamga ovqat, kiyim, uy-joy, bilim va tibbiy yordam kerak — bular ehtiyojlar. Ishlab chiqarish ehtiyojni qondiradigan tovarlarni yaratish jarayonidir.
A
AnvarNatija ko‘rinadigan va ushlanadigan narsa (mashina, bino, paxta, non) bo‘lsa, bu moddiy ishlab chiqarish; xizmat, bilim yoki san’at asari (dars, konsert, ilmiy kashfiyot) bo‘lsa, nomoddiy. Saqlagichli panel — moddiy, laboratoriya hisoboti — nomoddiy.
M
Malika kundalik tovar chiqaradi: mato, kiyim, trikotaj, poyabzal. xomashyoni ovqatga aylantiradi. Paxta — xomashyo, undan mato, mato — kiyim.
J
JasurAdabiyot: Usmon Nosirning «Nil va Rim» she’ri 1935-yilda yozilgan va olti qismdan iborat. Biz uni darslikdan o‘qiymiz; mazmunini aytib bermaymiz va bironta misrasini keltirmaymiz.
Z
ZarinaAtamalar: — she’rda takrorlanadigan misra; — qadimgi Misr hukmdori; — qadimgi Rimda tomosha uchun jang qilgan kishi; — qullar mehnatiga asoslangan tuzum.
M
MalikaUyga vazifa: she’rni o‘qib, naqarot qaysi o‘rinlarda takrorlanishini topaman va u ohangga qanday ta’sir qilishini o‘z so‘zlarim bilan yozaman.
TexnologiyaAdabiyot
🔒Qulf 6: Ishlab chiqarish va «Nil va Rim»
Topshiriq: [Naqarot] nima?
Payshanba
Z
ZarinaBiologiya: toza teri — ter va yog‘ bezlari yo‘llari ochiq, mikroblar kam. Muntazam yuvinamiz, ich kiyimni har kuni almashtiramiz, sochni haftada yuvamiz, tirnoqni toza tutamiz.
A
AnvarKiyim fasl va ob-havoga mos, havo o‘tkazadigan va qulay bo‘lsin; poyabzal tor bo‘lmasin. — sovuq va issiqqa asta-sekin, muntazam ko‘nikish; uni sekin, kattalar va shifokor maslahati bilan boshlaymiz.
M
MalikaLaboratoriya qoidasi: kuyish bo‘lsa, darhol kattalarga aytamiz; kuygan joy sovuq (muzdek emas) oqar suv ostida ushlanadi.
J
JasurBuyrak: modda almashinuvi chiqindilari o‘pka, teri, ichak orqali, asosiy ayiruv a’zosi — buyrak orqali chiqadi. Siydik sistemasi: ikki buyrak, ikki siydik yo‘li, siydik pufagi va siydik chiqarish kanali.
Z
ZarinaBuyraklar loviyasimon, bel sohasida umurtqaning ikki yonida; har biri taxminan musht kattaligida, og‘irligi taxminan 150 g. Kesimida tashqi po‘stloq va ichki mag‘iz (piramidalar) ko‘rinadi.
A
AnvarKimyo: vodorod sulfid H₂S — qutbli kovalent molekula, Mᵣ = 2 + 32 = 34. Rangsiz, juda zaharli gaz; oz miqdorda chirigan tuxum hidi beradi. Ko‘p bo‘lsa hid sezilmay qoladi, shuning uchun uni hech qachon hidlab ko‘rmaymiz.
M
MalikaHavodan biroz og‘ir: D = 34 : 29 ≈ 1,17. Oltingugurtning oksidlari: SO₂ (S +4) o‘tkir hidli zaharli gaz, kislotali oksid: SO₂ + H₂O ⇌ H₂SO₃. Kislotali yomg‘ir oltingugurt oksidlari bilan bog‘liq.
J
JasurBular daftarga yoziladigan formulalar va tenglamalar. Kimyoviy tajribalarni faqat o‘qituvchi bilan qilamiz, uyda hech narsani aralashtirmaymiz.
Biologiya (Odam va uning salomatligi)Kimyo
🔒Qulf 7: Teri gigiyenasi va H₂S
Topshiriq: Vodorod sulfid H₂S ning nisbiy molekulyar massasi qancha?
A
AnvarGeografiya amaliy darsi: aholi o‘zgarishini hisoblaymiz. Tabiiy ko‘payish = tug‘ilganlar − o‘lganlar; mexanik o‘sish = kelganlar − ketganlar; umumiy o‘zgarish — ikkalasining yig‘indisi.
Z
ZarinaMisol (taxminiy sonlar, bir tuman): tug‘ilgan 1 200, o‘lgan 300 — tabiiy ko‘payish 900. Kelgan 500, ketgan 650 — mexanik o‘zgarish −150. Umumiy: 900 + (−150) = 750.
M
MalikaOg‘ir sanoat tarkibi doiraviy diagrammada ko‘rsatiladi: yoqilg‘i-energetika, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, qurilish materiallari.
J
JasurHududiy mehnat taqsimoti: hududlar tabiiy sharoit, resurs va mehnat an’analari bilan farq qiladi, shuning uchun biri sanoat tovari, boshqasi xomashyo yoki oziq-ovqat beradi. Ixtisoslashuv vaqt o‘tib o‘zgarishi mumkin.
S
Sinf rahbariDavlat-huquq: — huquq normalari tartibga soladigan, tomonlarning o‘zaro huquq va burchlariga tayangan ijtimoiy aloqa. Uch element: subyektlar, obyekt va mazmun.
A
AnvarMisol: saqlagichni do‘kondan olamiz. Subyektlar — biz (kattalar yordamida) va sotuvchi; obyekt — saqlagich; mazmun — sotuvchi tovar beradi, biz to‘laymiz. Subyekt bo‘lish uchun huquq layoqati kerak.
GeografiyaDavlat va huquq asoslari
🔒Qulf 8: Aholi, hudud va huquqiy munosabat
Topshiriq: Huquqiy munosabatning uch elementi qaysilar?
Juma
S
Sinf rahbariBugungi tarix: Fransiya 1800–1870 yillarda va Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot.
A
Anvar1804-yilda Napoleon Bonapart o‘zini imperator e’lon qilgan va Fransiyada yagona qonunlar — Fuqarolik kodeksini kiritgan. 1805-yilda Austerlitsda Avstriya va Rossiyani mag‘lub etgan.
J
Jasur1807-yilgi Tilzit sulhidan keyin Yevropaning katta qismida hukmron bo‘lgan; Britaniyaga qarshi Kontinental blokada e’lon qilingan. 1812-yilgi Rossiya yurishi fojiali tugagan, 1813-yilda Leyptsigda mag‘lub bo‘lgan.
Z
Zarina1814-yilda Elba oroliga yuborilgan, 1815-yilda «Yuz kun»ga qaytgan, Vaterloda mag‘lub bo‘lib, Muqaddas Yelena oroliga surgun qilingan. 1814 − 1804 = 10 yil.
M
MalikaO‘zbekiston tarixi: Xiva xonligida ham yer davlat mulki hisoblangan. Xon va qarindoshlari yerlari soliqdan ozod, yuqori amaldorlarga xizmat evaziga tarxon yer berilgan — u meros bo‘lmagan.
A
AnvarMulk (xususiy) va vaqf yerlar ham bo‘lgan; vaqf sug‘oriladigan va aholi yashaydigan yerning qariyb 40 foizini tashkil etgan. Xonlikka xos shakl — otliq: har bir turkman otliq uchun 30–50 tanob yer, egasi xon chaqirsa bitta qurollangan otliq chiqargan.
J
Jasur4 ta otliq uchun yer 4 · 30 = 120 dan 4 · 50 = 200 tanobgacha. Dehqon solig‘i yer hajmiga bog‘liq bo‘lgan: salg‘ut — yer solig‘i, begar — haq to‘lanmaydigan majburiyat.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi
🔒Qulf 9: Fransiya va Xiva xonligi
Topshiriq: Napoleon 1804-yilda imperator bo‘lgan, 1814-yilda Elbaga yuborilgan. Necha yil?
S
Sinf rahbariRepetitsiyada panel birdan o‘chdi: saqlagich uzildi (unda 1 A yozilgan edi). Yangisini qo‘yishdan oldin sababini tekshiruv ro‘yxati bilan topamiz. Adapterni faqat kattalar ulaydi.
A
Anvar1-band: adapter kuchlanishi. Multimetr 12,0 V ko‘rsatdi — me’yorda ✓.
J
Jasur2-band: qisqa tutashuv bormi? Yalang uchlar tegmaydi. Adapter uzilganda panel qarshiligi 12 : 1,75 ≈ 6,9 Ω chiqdi; qisqa tutashuvda u 0,1 Ω atrofida bo‘lardi. Qisqa tutashuv yo‘q ✓.
M
Malika3-band: umumiy tok va saqlagich. I = 1 + 0,5 + 0,25 = 1,75 A, saqlagich esa 1 A: 1,75 > 1 ✗. Ortiqcha yuklanish — nosozlik sababi shu.
Z
Zarina4-band: kabel isishi. 1,75 A da P = I²R ≈ 1,53 W, kabel 3 A gacha mo‘ljallangan ✓. Demak yangi saqlagich 1,75 A dan katta, lekin 3 A dan oshmasin; byudjet 4 000 so‘m.
A
AnvarVariantlar: 2 A (1 500 so‘m) mos. 5 A kabelni himoya qilmaydi: 3 A dan keyin ham uzmaydi. O‘zi tiklanadigan 2 A esa 5 000 so‘m > 4 000. Yana 1 A qo‘ysak, u yana uzadi.
Siz
Nosozlik: 1 A saqlagich 1,75 A tok uchun kichik ekan. 2 A ni qo‘yamiz.
Fizika
🔒Qulf 10: Nosozlikni qidirish
Topshiriq: Qaysi kalitlar nosozlikni topdi va 2 A ni tanlashga hal qiluvchi bo‘ldi?
★
Bir haftani bir hikoyada takrorlading!
Bu hikoya 16 ta fanni birlashtirdi.
Ona tiliIngliz tiliInformatikaTexnologiyaAdabiyotAlgebraBiologiya (Odam va uning salomatligi)Davlat va huquq asoslariFizikaGeografiyaGeometriyaIqtisodiy bilim asoslariJahon tarixiKimyoO‘zbekiston tarixiRus tili
0 / 13 yulduz
Jamoa hisoboti
Peshtaxta paneli: nega o‘chdi va 2 A saqlagich
Savol: panel nega o‘chdi va qaysi saqlagich kerak? Loyiha: 12 V parallel panel, mat + chiroq + ventilyator, kabel 3 A gacha. Tekshiruv ro‘yxati: adapter 12,0 V ✓; qisqa tutashuv yo‘q (≈ 6,9 Ω) ✓; jami tok 1,75 A > 1 A saqlagich ✗; kabel isishi 1,53 W ✓. Natija: sabab — ortiqcha yuklanish. Yangi saqlagich 2 A, 1 500 so‘m (1,75 < 2 ≤ 3 A, ≤ 4 000 so‘m). Keyingi qadam: panelga nam tegmasligini tekshirish.
— 8-B jamoa
Topilgan kalitlar
Parallel, 12 V: mat 1 A + chiroq 0,5 A + ventilyator 0,25 A = 1,75 A. Kabel 3 A gacha; 5 A da isish 12,5 W.
Yaxlitlash: 0,968 ≈ 1,0 A; 1,53125 ≈ 1,5 W. Teskari teorema: 6-8-10 to‘g‘ri burchak. 13-14-15 uchburchakda balandliklar: 14 ga 12, 15 ga 11,2 sm.
Jadval: toklar 1; 0,5; 0,25, jami =SUM(C2:C4) = 1,75 A; kabel isishi =POWER(C5; 2)*0.5 ≈ 1,53 W.
Yulduzli savollar
Chiroq 0,5 A va ventilyator 0,25 A parallel ulangan. Umumiy tok qancha?
Kabel qarshiligi 0,5 Ω, tok 3 A. Kabel isishi P = I²R qancha?
O‘ylab ko‘r: panelga yana 12 W li mat (1 A) qo‘shsak, 2 A saqlagichga nima bo‘ladi?