☰ Mundarija · Ona tili

Sodda va murakkab kesim; bog‘lamalar; Qodiriy matni

Darslar 36–38 · 3 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
38

Matn va lug‘atlar bilan ishlash

Darslik: 57–58-betlar
MaqsadA. Qodiriyning «O‘tkan kunlar» romanidan parcha: eskirgan shakllar va so‘z ma’nosining o‘zgarishi.
Yangi so‘zlar
hujra · small room (cell)saroy · inn, caravanseraixiroj · taxmuqaddima · introduction
Tushuntirish

Abdulla Qodiriyning «O‘tkan kunlar» romanidan olingan parchada savdogarlar va musofirlar to‘xtaydigan katta saroy (karvonsaroy) tasvirlanadi. Kunduzi odamlar ish bilan band, kechqurun esa hujralarda ovqat pishirilib, saroy gavjum va shovqinli bo‘lib qoladi. Muallif saroyning to‘ridagi bir hujrani boshqalaridan ko‘rkamligi bilan ajratib ko‘rsatadi. Matnda hozirgi me’yordan farq qiladigan shakllar uchraydi: qurilg‘an — qurilgan, ko‘b — ko‘p, ila — bilan. Ba’zi so‘zlarning ma’nosi o‘zgargan: «hujra» avval madrasa yoki karvonsaroydagi xonani bildirgan, hozir har qanday kichik xonaga ham aytiladi. Ma’noning kengayishi va torayishi til taraqqiyotining belgisidir; bunday so‘zlar lug‘at bilan tekshiriladi.

Namunalar
Eski va yangi shakl: «bo‘lg‘an» → «bo‘lgan», «ko‘b» → «ko‘p», «ila» → «bilan».
Ma’no o‘zgarishi: «xiroj» — avval soliq nomi, hozir kam qo‘llanadigan tarixiy so‘z; «hujra» — ma’nosi kengaygan so‘z.
Sinfda faoliyat

Eski-yangi so‘zlar jadvali: guruhlar parchadagi 6 ta so‘zni «hozirgi shakl» va «ma’no» ustuniga yozadi.

Mashq
1
«Saroy» so‘zi parchada qanday ma’noda ishlatilgan?
2
«Qurilg‘an», «bo‘lg‘an» shakllarini hozirgi me’yorga keltiring.
3
«Hujra» so‘zining ma’nosi qanday o‘zgargan?
4
Nima uchun tarixiy asarlarni o‘qishda lug‘at kerak?