37
Bog‘lamalar
Darslik: 55–56-betlar
MaqsadBog‘lama tushunchasi va uning kesim tarkibidagi vazifasi.
Yangi so‘zlar
bog‘lama · copulaega · subjectzarur · necessarylozim · proper, due
Tushuntirish
Ot kesimning tarkibiga kirib, uni ega bilan bog‘lashga xizmat qiladigan yordamchi so‘z bog‘lama deyiladi. Bu vazifada edi, ekan, emish, bo‘lmoq, hisoblanmoq, sanalmoq hamda kerak, zarur, darkor, lozim so‘zlari keladi. Bog‘lama kesimga turli ma’no qo‘shadi: edi — o‘tgan zamon («Uy katta edi»), ekan — keyin bilinganlik («Ukam uyda ekan»), emish — eshitilganlik, kerak, lozim — zarurat. Bog‘lama ishtirok etgan kesim murakkab kesim hisoblanadi. Edi, ekan, emish oldingi so‘zga qo‘shib ham yozilishi mumkin: «katta edi» — «kattaydi».
Namunalar
«Majlis ertaga ekan» — ekan bog‘lamasi gapiruvchi buni endi bilganini bildiradi.
«Sabr qilish zarur», «Kitob o‘qish lozim», «Bu ishda sinchkov bo‘lish kerak.»
Sinfda faoliyat
Bog‘lamani toping: o‘qituvchi 6 ta gap o‘qiydi, o‘quvchilar bog‘lamasi bor gapda qo‘l ko‘taradi.
Mashq
1
«Havo issiq edi» gapida bog‘lamani toping.
Edi — bog‘lama; kesim — issiq edi.
2
Bog‘lama sifatida keladigan 5 ta so‘z ayting.
Edi, ekan, emish, kerak, lozim (shuningdek zarur, darkor, bo‘lmoq).
3
«Kitob o‘qish» ga bog‘lama qo‘shib, gap tuzing.
Masalan: Har kuni kitob o‘qish zarur. Maqsadi kitob o‘qish ekan.
4
Nima uchun «Bola maktabda» emas, «Bola maktabda edi» da bog‘lama kerak bo‘ldi?
O‘tgan zamon ma’nosini bildirish uchun; bog‘lamasiz gap hozirgi zamonni bildiradi.