ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ayirish, ta’sirlanish va yaxlit organizm

Darslar 27–29 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
29

Amaliy mashg‘ulot. Tirik organizm – yaxlit sistema

Darslik, 65–66-betlar
MaqsadOdam va o‘simlik organlari va sistemalarining o‘zaro bog‘liqligini model orqali ko‘rsatadi.
Yangi so‘zlar
organlar sistemasi · organ systemyaxlit organizm · organism as a wholemoddalar almashinuvi · metabolismidrok xaritasi · mind map
Tushuntirish

Tirik organizm – bir-biriga bog‘liq organlar va organlar sistemalaridan tashkil topgan yaxlit sistema. Odamda hazm qilish sistemasi oziqni parchalaydi, qon aylanish sistemasi oziq va kislorodni hujayralarga tashiydi, nafas olish sistemasi kislorod kiritib karbonat angidridni chiqaradi, ayirish sistemasi qoldiqlarni chiqaradi, nerv sistemasi esa hammasini boshqaradi. Birining ishi buzilsa, boshqalari ham zarar ko‘radi. O‘simlikda ildiz sistemasi suv va minerallarni shimadi, poya ularni o‘tkazadi, barg fotosintez qiladi, gul va meva ko‘payishni ta’minlaydi; ildiz va novda sistemalari bir-biriga bog‘liq. Yugurganda, masalan, muskullarga ko‘p energiya kerak: yurak tezroq uradi, nafas tezlashadi, ter ajraladi, miya bularning hammasini muvofiqlashtiradi. Model yasash va idrok xaritasi bu bog‘liqliklarni ko‘rish va eslab qolishga yordam beradi.

TizimVazifasi
Hazm qilishovqatni parchalaydi
Qon aylanishoziq va kislorodni tashiydi
Nafas olishkislorod oladi, karbonat angidrid chiqaradi
Ajratishchiqindini chiqaradi
Nervhammasini boshqaradi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xonadagi o‘simlikning ildizi ortiqcha sug‘orishdan chirib ketsa, poyasi va barglari sog‘ bo‘lsa ham, o‘simlik so‘la boshlaydi. Ildiz suv va minerallarni bermay qo‘yadi, shuning uchun butun o‘simlik zarar ko‘radi.

Kim ishlatadi

Shifokor kasallikni ko‘rganda butun organizmni ko‘zdan kechiradi, veterinar hayvonning umumiy holatiga qaraydi, bog‘bon o‘simlik qismlarining o‘zaro bog‘liqligini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Ertaga ertalab maktabga chiqquncha tanangiz qilgan uchta ishni (masalan, uyg‘onish, ovqatlanish, yurish) yozing va har biri uchun qaysi a’zolar tizimlari birga ishlaganini ayting.

Namunalar
Sabab-oqibat zanjiri: muskullar ko‘p ishlaydi → ko‘p energiya kerak → nafas olish tezlashadi (kislorod ko‘proq) → yurak tez uradi (qon tez tashiydi) → ter ajraladi (tana qizib ketmaydi).
ildiz: suvshimadipoya: o‘tkazadibarg:fotosintez,nafas,transpiratsiyagul va meva:ko‘payishO‘simlik
O‘simlik idrok xaritasi: markazda «o‘simlik»; shoxlar – ildiz (suv shimadi), poya (o‘tkazadi), barg (fotosintez, nafas, bug‘lanish), gul/meva (ko‘payish).
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: A3 kartonga odam siluetini chizing; plastilindan yurak, o‘pka, oshqozon, ichak, miya, buyrakni yasab, ularni joyiga yopishtiring; rangli qog‘oz yorliqlarga nomlarini yozing. Guruhda: «yugurganda qaysi organlar birgalikda ishlaydi?» savolini muhokama qiling. Boshqa guruh vatman qog‘ozda o‘simlik idrok xaritasini tuzadi va taqdim etadi. Xavfsizlik: qaychini uchi to‘mtoq holda ishlating va ehtiyot bo‘ling; yelimni og‘izga olmang.

Mashq
1
Odamning to‘rtta organlar sistemasini va ularning vazifasini ayting.
2
O‘simlikning ildiz va novda sistemalari qanday bog‘liq?
3
Yugurganda tana nega qiziydi va u o‘zini qanday sovutadi?
4
Nega tirik organizmni «yaxlit sistema» deymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAziz bayrami uchun dinamometrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →