Jismlarning issiqlikdan kengayishi
Issiqlik o‘z-o‘zidan faqat issiqroq jismdan sovuqroq jismga o‘tadi. Hamma jism zarralardan iborat va ular doimo harakatda. Jism qizdirilganda zarralar tezroq harakatlanadi va orasidagi masofa ortadi, natijada jism kengayadi; sovitilganda zarralar orasidagi masofa kamayadi, jism torayadi. Odatda gazlar eng ko‘p, suyuqliklar kamroq, qattiq jismlar eng kam kengayadi. Termometr suyuqligining (spirt) kengayishiga asoslangan. Texnikada bu hisobga olinadi: temir yo‘l relslari orasiga, ko‘prik plitalari orasiga kichik tirqish qoldiriladi, aks holda yozda ular egilib ketadi; elektr simlari yozda solqi, qishda tarang tortiladi. Qaynoq suv sovuq shisha idishga quyilsa, idishning ichki qismi tez kengayib, tashqi qismi hali kengaymagani sababli u yorilishi mumkin. Suv bu qoidadan istisno: 0 °C dan 4 °C gacha isiganda u torayadi, shuning uchun 4 °C da eng zich bo‘ladi va muz suvda suzadi. Xavfsizlik: kengayish tajribalarini faqat iliq (taxminan 50–60 °C gacha) suv bilan va kattalar nazoratida o‘tkazing.
Yoz issiqida ustunlar orasidagi elektr simlari qishdagiga qaraganda pastroq osilib turadi. Issiqda metall sim biroz uzayadi, uning uchlari esa o‘sha joyda mahkam o‘rnatilgan. Shuning uchun simni tortib qo‘yishmaydi, biroz bo‘sh qoldirishadi.
Ko‘prik muhandisi qismlar orasida bo‘shliq qoldiradi, elektr monteri simlarning osilishini hisobga oladi, termometr yasovchi suyuqlikning kengayishidan foydalanadi.
Maktabga ketayotganda yo‘lak plitalari yoki ko‘prik oralig‘idagi tor bo‘shliqni toping va nega qoldirilganini o‘ylab ko‘ring. Yo‘lda to‘xtab qolmang.
Suyuqlik kengayishi: kichik shisha idishni rangli suv bilan to‘ldiring, og‘ziga yupqa naycha (somon) o‘rnatilgan probka yoki plastilin bilan berkiting, suv naychada ko‘rinsin. Idishni iliq suvli (50 °C dan oshmasin) kosaga botiring va naychada suv sathi ko‘tarilishini, sovuq suvga solganda tushishini kuzating. Xavfsizlik: qaynoq suv ishlatmang; iliq suvni kattalar quysin; shisha o‘rniga plastik shisha ishlatish ma’qul; to‘kilgan suvni artib qo‘ying.