ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Issiqlikdan kengayish, issiqlik uzatilishi va energiya manbalari

Darslar 74–76 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
74

Jismlarning issiqlikdan kengayishi

Darslik, 163–164-betlar
MaqsadJismlarning isiganda kengayishi va sovuganda torayishini zarrachalar modeli bilan tushuntiradi hamda amaliy misollarni keltiradi.
Yangi so‘zlar
kengayish · expansiontorayish · contractionissiqlik · heatharorat · temperature
Tushuntirish

Issiqlik o‘z-o‘zidan faqat issiqroq jismdan sovuqroq jismga o‘tadi. Hamma jism zarralardan iborat va ular doimo harakatda. Jism qizdirilganda zarralar tezroq harakatlanadi va orasidagi masofa ortadi, natijada jism kengayadi; sovitilganda zarralar orasidagi masofa kamayadi, jism torayadi. Odatda gazlar eng ko‘p, suyuqliklar kamroq, qattiq jismlar eng kam kengayadi. Termometr suyuqligining (spirt) kengayishiga asoslangan. Texnikada bu hisobga olinadi: temir yo‘l relslari orasiga, ko‘prik plitalari orasiga kichik tirqish qoldiriladi, aks holda yozda ular egilib ketadi; elektr simlari yozda solqi, qishda tarang tortiladi. Qaynoq suv sovuq shisha idishga quyilsa, idishning ichki qismi tez kengayib, tashqi qismi hali kengaymagani sababli u yorilishi mumkin. Suv bu qoidadan istisno: 0 °C dan 4 °C gacha isiganda u torayadi, shuning uchun 4 °C da eng zich bo‘ladi va muz suvda suzadi. Xavfsizlik: kengayish tajribalarini faqat iliq (taxminan 50–60 °C gacha) suv bilan va kattalar nazoratida o‘tkazing.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yoz issiqida ustunlar orasidagi elektr simlari qishdagiga qaraganda pastroq osilib turadi. Issiqda metall sim biroz uzayadi, uning uchlari esa o‘sha joyda mahkam o‘rnatilgan. Shuning uchun simni tortib qo‘yishmaydi, biroz bo‘sh qoldirishadi.

Kim ishlatadi

Ko‘prik muhandisi qismlar orasida bo‘shliq qoldiradi, elektr monteri simlarning osilishini hisobga oladi, termometr yasovchi suyuqlikning kengayishidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabga ketayotganda yo‘lak plitalari yoki ko‘prik oralig‘idagi tor bo‘shliqni toping va nega qoldirilganini o‘ylab ko‘ring. Yo‘lda to‘xtab qolmang.

Namunalar
Taxminan 25 m uzunlikdagi po‘lat rels 40 °C ga isisa, taxminan 25 000 × 12 × 40 : 1 000 000 = 12 mm ga uzayadi (po‘lat uchun 1 °C ga nisbiy uzayish taxminan 0,000012). Shu sabab uchlar orasida tirqish qoldiriladi.
!Diqqat!
Kengayish tajribalarini faqat iliq (taxminan 50–60 °C gacha) suv bilan va kattalar nazoratida o‘tkazing.
Shisha bankani issiq suv bilan yuvib, so‘ng qaynoq murabbo solinsa, shisha asta-sekin isiydi va yorilmaydi; sovuq banka esa notekis kengayib yorilishi mumkin.
Sinfda faoliyat

Suyuqlik kengayishi: kichik shisha idishni rangli suv bilan to‘ldiring, og‘ziga yupqa naycha (somon) o‘rnatilgan probka yoki plastilin bilan berkiting, suv naychada ko‘rinsin. Idishni iliq suvli (50 °C dan oshmasin) kosaga botiring va naychada suv sathi ko‘tarilishini, sovuq suvga solganda tushishini kuzating. Xavfsizlik: qaynoq suv ishlatmang; iliq suvni kattalar quysin; shisha o‘rniga plastik shisha ishlatish ma’qul; to‘kilgan suvni artib qo‘ying.

Mashq
1
Jism qizdirilganda uning zarralari bilan nima bo‘ladi?
2
Temir yo‘l relslari orasiga nima uchun tirqish qoldiriladi?
3
Po‘lat rels uchun 1 °C da uzayish: 25 000 mm × 12 : 1 000 000 = 0,3 mm. 40 °C da necha mm uzayadi (0,3 × 40)?
4
Nega muz suvda suzadi? Suvning o‘ziga xos xususiyatini yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOvqatlantirgich navbatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →