ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Oy va uning fazalari

Darslar 39–40 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
39

Oy – Yerning tabiiy yo‘ldoshi

Darslik, 86–87-betlar
MaqsadOyning Yerga nisbatan o‘lchamlari, harakati, Yerga ta’siri va fazalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tabiiy yo‘ldosh · natural satelliteOy fazalari · phases of the Moonto‘lin oy · full moonyangi oy · new moon
Tushuntirish

Oy – Yerning yagona tabiiy yo‘ldoshi va Yerga eng yaqin osmon jismi. Uning radiusi taxminan 1738 km, massasi taxminan 7,35·10²² kg, Yergacha masofa taxminan 384 000 km. Oyning massasi Yernikidan taxminan 81 marta kichik, shuning uchun tortishish kuchi ham ancha kichik (Yerdagidan taxminan 6 marta kam) – Oyda sakragan odam ancha baland sakraydi. Oy o‘z o‘qi atrofida taxminan 27,3 sutkada bir marta aylanadi va Yer atrofida ham shuncha vaqtda bir marta aylanib chiqadi, shuning uchun Yerdan doim Oyning bir tomoni ko‘rinadi. Oy nur sochmaydi – u Quyosh nurini qaytaradi; bizga Oyning faqat Quyosh yoritgan va Yerga qaragan qismi ko‘rinadi. Yerdan qaraganda Oyning turli shaklda ko‘rinishi Oy fazalari deyiladi: yangi oy (ko‘rinmaydi), birinchi chorak, to‘lin oy, oxirgi chorak. Fazalar bir tsikli taxminan 29,5 sutkaga teng. Oyning tortishishi Yer okeanlarida suv sathining ko‘tarilib-pasayishiga (qabarish va oqim) sabab bo‘ladi. Quyosh, Oy va Yer bir chiziqqa kelsa, tutilish sodir bo‘ladi.

Ko‘rsatkichOy
Radiusi≈ 1738 km
Massasi≈ 7,35·10²² kg
Yergacha masofa≈ 384 000 km
Tortish kuchiYernikidan ≈ 6 marta kuchsiz
O‘z o‘qi atrofida aylanishi≈ 27,3 kun
Fazalar sikli≈ 29,5 kun
YerQuyosh nurlari

birinchi chorak · Oy kuni 7,5 kun

Yoritilgan qismi: 51 %

Oy doim yarmi yoritilgan; biz uning yoritilgan qismining qanchasini ko‘rishimiz Quyosh–Yer–Oy joylashuviga bog‘liq.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sport maydonida sinf Yer va Oy modelini yasadi: futbol to‘pi Yer, 6 sm kattalikdagi kichik to‘p Oy bo‘ldi. Oy to‘pi Yerdan taxminan 7 metr narida turdi. Shunda Oy Yerga nisbatan kichik va ancha uzoqda ekani ko‘z oldida namoyon bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Astronom Oyning harakatini hisoblaydi, kosmik parvoz rejalashtiruvchisi Oyga masofani hisobga oladi, o‘qituvchi masshtabli model yordamida tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ochiq kechasi kattalar yonida turib, qo‘lingizni to‘liq uzatib, jimjiloq tirnog‘ingiz bilan Oyni to‘sib ko‘ring: tirnoq butun Oyni yopadi. Oy ancha uzoqda bo‘lgani uchun kichik ko‘rinadi.

Namunalar
Fazalar ketma-ketligi: yangi oy → o‘sayotgan o‘roqsimon oy (hilol, kechqurun g‘arbda) → birinchi chorak → to‘lin oy → oxirgi chorak → kamayayotgan oy (tongda sharqda) → yangi oy.
TutilishJoylashuvOy fazasi
Quyosh tutilishiOy Yer va Quyosh orasidayangi oy
Oy tutilishiYer Quyosh va Oy orasidato‘lin oy
Tutilishlar: Oy Yer va Quyosh orasidan o‘tsa – Quyosh tutilishi (yangi oy paytida); Yer Quyosh va Oy orasida bo‘lsa va Oy Yer soyasiga kirsa – Oy tutilishi (to‘lin oy paytida).
Sinfda faoliyat

Model: qorong‘i xonada stol chiroqi (yoki yorqin fonar) «Quyosh», tennis koptogi «Oy», siz «Yer» bo‘lasiz. Koptokni cho‘pga tutib, qo‘lingiz uzunligida ushlab, asta-sekin atrofingizda aylaning va koptokning yoritilgan qismi qanday o‘zgarishini kuzating – xuddi Oy fazalari. Xavfsizlik: LED chiroqdan foydalaning (qizimaydi); simlarga qoqilmaslik uchun joyni to‘g‘rilang; yorug‘ chiroqqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaramang.

Mashq
1
Oy Yerdan qancha masofada va uning massasi Yernikidan necha marta kichik?
2
Nega Yerdan doim Oyning faqat bir tomoni ko‘rinadi?
3
Yangi oy nega ko‘rinmaydi?
4
Oy nur sochadimi? Nega uni kechasi ko‘ramiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliStoldagi Oy modeliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →