☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ma’lumotlarni grafikda ko‘rsatish va ekosistema modeli

Darslar 3–4 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
3

Amaliy mashg‘ulot. Ma’lumotlarni grafikda tasvirlash

Darslik, 11–12-betlar
MaqsadO‘rtacha arifmetik qiymatni hisoblaydi, jadvaldagi ma’lumotlardan grafik chizadi va grafikdan xulosa chiqaradi.
Yangi so‘zlar
o‘rtacha qiymat · average (mean)jadval · tablegrafik · graphkoordinata o‘qlari · axes (the horizontal and vertical lines of a graph)
Tushuntirish

Bir nechta kattalikning o‘rtacha qiymatini topish uchun ularning hammasini qo‘shamiz va yig‘indini kattaliklar soniga bo‘lamiz. Masalan, uchta kitobning massasi 600 g, 400 g va 500 g bo‘lsa, o‘rtacha massa (600 + 400 + 500) : 3 = 500 g. O‘lchash natijalarini avval jadvalga yozamiz, so‘ng grafik chizamiz. Grafikda gorizontal o‘qqa kuzatilgan narsani (masalan, soat yoki guruh nomi), vertikal o‘qqa o‘lchangan kattalikni (masalan, bo‘y yoki harorat) yozamiz va har bir qiymatni nuqta bilan belgilaymiz. Grafik raqamlar qatoriga qaraganda o‘zgarishni (o‘sish, kamayish, eng yuqori nuqta) tezroq ko‘rsatadi. Har bir o‘qda birlik (cm, °C) va bo‘linmalar aniq yozilishi kerak.

Namunalar
To‘rt o‘quvchining bo‘yi 145 cm, 147 cm, 146 cm va 150 cm. O‘rtacha bo‘y: (145 + 147 + 146 + 150) : 4 = 588 : 4 = 147 cm.
Harorat soat 8, 10, 12, 14, 16, 18 da 18, 24, 30, 32, 28, 24 °C bo‘lsin. Grafikda nuqtalar avval ko‘tariladi, soat 14 da eng yuqori (32 °C) bo‘ladi, so‘ng pasayadi. O‘rtacha harorat: 156 : 6 = 26 °C.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: sinfni tug‘ilgan oylari bo‘yicha to‘rt guruhga bo‘ling (yanvar–mart, aprel–iyun, iyul–sentyabr, oktyabr–dekabr). Har guruh o‘lchov tasmasi bilan bo‘ylarni o‘lchab jadvalga yozadi va o‘rtacha bo‘yni hisoblaydi. Keyin guruh nomlari (gorizontal o‘q) va o‘rtacha bo‘y (vertikal o‘q) bo‘yicha grafik chiziladi. Xavfsizlik: o‘lchashni devor yonida, oyoq kiyimsiz yoki tekis poyabzalda, bir-birini itarmasdan bajaring.

Mashq
1
Uchta son: 12, 15 va 21. O‘rtacha arifmetik qiymatini toping.
2
Besh kun davomida yomg‘ir miqdori 2, 0, 4, 6 va 3 mm bo‘ldi. O‘rtacha necha mm?
3
Grafikda gorizontal va vertikal o‘qqa nimalar yoziladi?
4
Nima uchun natijalarni faqat jadval emas, grafik bilan ham ko‘rsatamiz?