Ekosistemalardagi o‘zaro munosabatlar
Ekosistema ikki qismdan iborat: muhit omillari (ekotop – iqlim, tuproq, suv, ya’ni abiotik qism) va har xil populyatsiyalarga mansub organizmlar yig‘indisi (biotsenoz – biotik qism: o‘simliklar, hayvonlar, mikroorganizmlar). Bir turga mansub, o‘xshash individlar yig‘indisi populyatsiya, ekosistemadagi barcha populyatsiyalar esa jamoa deyiladi. Vazifasiga ko‘ra organizmlar uch guruhga bo‘linadi: produtsentlar (yashil o‘simliklar, suvo‘tlar) fotosintezda anorganik moddalardan organik modda hosil qiladi; konsumentlar (barcha hayvonlar) tayyor organik moddani iste’mol qiladi; redutsentlar (ayrim bakteriya va zamburug‘lar) o‘lik qoldiqlarni minerallargacha parchalab, tashqi muhitga qaytaradi. Shu tariqa moddalar aylanib turadi. Turlar o‘rtasidagi munosabatlarning asosiysi «oziq – iste’molchi»: o‘simlik va o‘txo‘r, yirtqich va o‘lja. Masalan, tulki asosan zaif yoki kasal quyonlarni tutadi; shu sababli quyon populyatsiyasi sog‘lom qoladi, tulkilar soni esa quyon soniga bog‘liq. Inson bu munosabatlarga aralashsa (yirtqichlarni ko‘plab ovlash, o‘rmonni kesish), muvozanat buzilishi mumkin.
So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)
O‘rik bog‘ida asalarilar gullardan nektar yig‘ib, changni bir gulden ikkinchisiga olib o‘tadi. Keyin daraxtda meva tugadi. Asalari oziq oladi, daraxt esa changlanadi, ikkalasi ham foyda ko‘radi.
Asalarichi bog‘ yonida ari uyalarini joylashtiradi, meva yetishtiruvchi changlanishdan hosil oshishini biladi, ekolog turlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni o‘rganadi.
Hovlida yoki bog‘da gullagan daraxt yoki o‘simlikni besh daqiqa kuzatib, hasharotlar necha marta kelganini sanang. Bir necha qadam narida turing, asalarilarni bezovta qilmang. Chaqishdan allergiyangiz bo‘lsa, bu mashqni o‘tkazib yuboring.
Rol o‘yini «Ekosistema»: sinf 4 guruhga bo‘linadi – produtsentlar (o‘simlik), o‘txo‘rlar, yirtqichlar, redutsentlar. Har guruh o‘z kartochkalarini yuradi va bir-biriga «oziq» ipchasini (rangli ip) bog‘laydi. Keyin bitta guruh «yo‘qoladi»: qaysi guruhlar zarar ko‘radi? Xavfsizlik: o‘yin xonada, yugurmasdan va to‘qnashmasdan; ipni bo‘yinga o‘ramang.