ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ekosistemalar: munosabatlar, energiya oqimi va suvni tozalash

Darslar 33–35 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
33

Ekosistemalardagi o‘zaro munosabatlar

Darslik, 73–74-betlar
MaqsadEkosistema tarkibini, produtsent, konsument va redutsentlarning vazifasini hamda turlar o‘rtasidagi munosabatlarni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
populyatsiya · population (individuals of one species in one place)biotsenoz (jamoa) · community of living organismsprodutsent · producerredutsent · reducer (decomposer)
Tushuntirish

Ekosistema ikki qismdan iborat: muhit omillari (ekotop – iqlim, tuproq, suv, ya’ni abiotik qism) va har xil populyatsiyalarga mansub organizmlar yig‘indisi (biotsenoz – biotik qism: o‘simliklar, hayvonlar, mikroorganizmlar). Bir turga mansub, o‘xshash individlar yig‘indisi populyatsiya, ekosistemadagi barcha populyatsiyalar esa jamoa deyiladi. Vazifasiga ko‘ra organizmlar uch guruhga bo‘linadi: produtsentlar (yashil o‘simliklar, suvo‘tlar) fotosintezda anorganik moddalardan organik modda hosil qiladi; konsumentlar (barcha hayvonlar) tayyor organik moddani iste’mol qiladi; redutsentlar (ayrim bakteriya va zamburug‘lar) o‘lik qoldiqlarni minerallargacha parchalab, tashqi muhitga qaytaradi. Shu tariqa moddalar aylanib turadi. Turlar o‘rtasidagi munosabatlarning asosiysi «oziq – iste’molchi»: o‘simlik va o‘txo‘r, yirtqich va o‘lja. Masalan, tulki asosan zaif yoki kasal quyonlarni tutadi; shu sababli quyon populyatsiyasi sog‘lom qoladi, tulkilar soni esa quyon soniga bog‘liq. Inson bu munosabatlarga aralashsa (yirtqichlarni ko‘plab ovlash, o‘rmonni kesish), muvozanat buzilishi mumkin.

iqlim, tuproq,suvEkotop: jonsizqismprodutsentlar:yashil o‘simlik,suv o‘tikonsumentlar:hayvonlarredutsentlar:bakteriya,zamburug‘Biotsenoz: tirikqismEkosistema

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Ishlab chiqaruvchi
Iste’molchi
Parchalovchi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘rik bog‘ida asalarilar gullardan nektar yig‘ib, changni bir gulden ikkinchisiga olib o‘tadi. Keyin daraxtda meva tugadi. Asalari oziq oladi, daraxt esa changlanadi, ikkalasi ham foyda ko‘radi.

Kim ishlatadi

Asalarichi bog‘ yonida ari uyalarini joylashtiradi, meva yetishtiruvchi changlanishdan hosil oshishini biladi, ekolog turlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlida yoki bog‘da gullagan daraxt yoki o‘simlikni besh daqiqa kuzatib, hasharotlar necha marta kelganini sanang. Bir necha qadam narida turing, asalarilarni bezovta qilmang. Chaqishdan allergiyangiz bo‘lsa, bu mashqni o‘tkazib yuboring.

Namunalar
Cho‘l ekosistemasi: ekotop – qum, issiq iqlim, kam yog‘in; biotsenoz – saksovul (produtsent), kaltakesak va qum quyoni (konsument), tuproq bakteriyalari (redutsent).
Agar ovchilar hamma bo‘rilarni qirib tashlasa: o‘txo‘rlar ko‘payadi → o‘tloqni haddan ortiq yeydi → o‘t kamayadi → ocharchilik va kasallik bo‘ladi. Bu «oziq – iste’molchi» munosabati buzilishi oqibati.
Sinfda faoliyat

Rol o‘yini «Ekosistema»: sinf 4 guruhga bo‘linadi – produtsentlar (o‘simlik), o‘txo‘rlar, yirtqichlar, redutsentlar. Har guruh o‘z kartochkalarini yuradi va bir-biriga «oziq» ipchasini (rangli ip) bog‘laydi. Keyin bitta guruh «yo‘qoladi»: qaysi guruhlar zarar ko‘radi? Xavfsizlik: o‘yin xonada, yugurmasdan va to‘qnashmasdan; ipni bo‘yinga o‘ramang.

Mashq
1
Ekosistemaning ikki asosiy qismini ayting.
2
Produtsent, konsument va redutsentga bittadan misol keltiring.
3
Populyatsiya va jamoa farqini ayting.
4
Tulkilar quyonlarni tutishi quyon populyatsiyasiga nega foyda keltiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘oradagi yuk qayig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →