ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tayanch-harakat sistemasi, richag va bosim

Darslar 62–64 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
62

Odamning tayanch-harakat sistemasi

Darslik, 138–139-betlar
MaqsadSkelet va muskullarning tuzilishi hamda vazifalarini, bo‘g‘imlar va suyak-muskul richaglarini bayon qiladi.
Yangi so‘zlar
skelet · skeletonbo‘g‘im · jointpay · tendon (joins muscle to bone)muskul · muscle
Tushuntirish

Odamning tayanch-harakat sistemasi skelet (suyaklar) va muskullardan tuziladi. Kattalar skeletida 206 ta suyak bor. Suyaklar tanaga shakl beradi, ichki a’zolarni himoya qiladi (bosh miyani bosh suyagi, yurak va o‘pkani ko‘krak qafasi), muskullarga tayanch bo‘ladi, ularning ichida (qizil ilikda) qon hosil bo‘ladi hamda kalsiy va boshqa tuzlar saqlanadi. Suyaklar bo‘g‘imlarda birlashadi: yelka va son – sharsimon, tirsak va tizza – sharnirli (bir tekislikda bukiladigan) bo‘g‘imlar. Suyaklarni bog‘lamlar ushlab turadi. Muskullar paylar yordamida suyaklarga birikadi va faqat qisqarishi mumkin, ya’ni tortadi, itarmaydi; shuning uchun ular juft ishlaydi (masalan, tirsakni bukuvchi ikki boshli va yozuvchi uch boshli muskul). Suyaklar richag, bo‘g‘imlar tayanch, muskullar esa kuch beruvchi vazifasini bajaradi. Darslikda qo‘l-kaftni «kuch richagi» deydi, lekin bilakda muskul tirsakka yaqin birikadi, shuning uchun u yukdan kattaroq kuch sarflaydi va tezlikda, harakat kengligida yutadi – shu sababli yukni uzoq tutsak muskul tez charchaydi. Muskullar ishlashi uchun oziqdan energiya olinadi. To‘g‘ri qad-qomat, jismoniy mashq, kalsiyga boy ovqat va quyosh nuri suyaklarni mustahkam qiladi.

tana shakliichki a’zolarnihimoya qilishmushaklargatayanchqizil ko‘mikdaqon hosil qilishkalsiy vaminerallarzaxirasiSkeletvazifalari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab sumkasini ikki yelkaga taqsa va orqaga yaqin ushlasa, yuk umurtqaga tekis taqsimlanadi. Bir yelkada og‘ir sumka olib yurish esa qaddni qiyshaytirib, charchatadi. Skeletning tuzilishini bilish tanani to‘g‘ri tutishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Fizioterapevt qaddi-qomatni to‘g‘rilashga yordam beradi, jismoniy tarbiya o‘qituvchisi mashqlarni mushak va bo‘g‘imlarga mos tanlaydi, ortoped suyak va bo‘g‘im muammolarini davolaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab sumkangizni avval bir yelkaga, keyin ikki yelkaga taqib, har biri bilan bir daqiqa yuring va orqangizda farq qanday sezilishini solishtiring.

Namunalar
Qovurg‘alar: 12 juft, ya’ni 12 × 2 = 24 ta. Ular ko‘krak qafasini hosil qilib, yurak va o‘pkani himoya qiladi.
HarakatIkki boshli mushak (biceps)Uch boshli mushak (triceps)
Tirsakni bukishqisqaradibo‘shashadi
Tirsakni yozishbo‘shashadiqisqaradi
Qo‘lni tirsakdan bukkanda ikki boshli muskul qisqaradi, uch boshli bo‘shashadi; yozganda aksincha.
Sinfda faoliyat

Qo‘l modeli: ikkita karton tasma (yelka va bilak) ning uchini yumshoq mixchali (brad) bilan birlashtiring, bilak tasmasiga tirsakka yaqin rezina yoki ip bog‘lab, uni tasmalar orasiga tortib, yelka tasmasiga mahkamlang: ip qisqarsa, bilak ko‘tariladi. Xavfsizlik: o‘tkir uchli mix emas, to‘mtoq mixchalar ishlating; kartonni kattalar ruxsati bilan qirqing.

Mashq
1
Skeletning to‘rtta vazifasini ayting.
2
Odamda 12 juft qovurg‘a bor. Jami necha qovurg‘a?
3
Nega muskullar juft bo‘lib ishlaydi?
4
Yelka va tirsak bo‘g‘imlari qanday turga kiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z dasturi: tartib va vaqtHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →