Tayanch-harakat sistemasi, richag va bosim

Odamning tayanch-harakat sistemasi skelet (suyaklar) va muskullardan tuziladi. Kattalar skeletida 206 ta suyak bor. Suyaklar tanaga shakl beradi, ichki a’zolarni himoya qiladi (bosh miyani bosh suyagi, yurak va o‘pkani ko‘krak qafasi), muskullarga tayanch bo‘ladi, ularning ichida (qizil ilikda) qon hosil bo‘ladi hamda kalsiy va boshqa tuzlar saqlanadi. Suyaklar bo‘g‘imlarda birlashadi: yelka va son – sharsimon, tirsak va tizza – sharnirli (bir tekislikda bukiladigan) bo‘g‘imlar. Suyaklarni bog‘lamlar ushlab turadi. Muskullar paylar yordamida suyaklarga birikadi va faqat qisqarishi mumkin, ya’ni tortadi, itarmaydi; shuning uchun ular juft ishlaydi (masalan, tirsakni bukuvchi ikki boshli va yozuvchi uch boshli muskul). Suyaklar richag, bo‘g‘imlar tayanch, muskullar esa kuch beruvchi vazifasini bajaradi. Darslikda qo‘l-kaftni «kuch richagi» deydi, lekin bilakda muskul tirsakka yaqin birikadi, shuning uchun u yukdan kattaroq kuch sarflaydi va tezlikda, harakat kengligida yutadi – shu sababli yukni uzoq tutsak muskul tez charchaydi. Muskullar ishlashi uchun oziqdan energiya olinadi. To‘g‘ri qad-qomat, jismoniy mashq, kalsiyga boy ovqat va quyosh nuri suyaklarni mustahkam qiladi.