ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Atmosfera, havo bosimi va harorati

Darslar 49–51 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
49

Atmosfera tuzilishi

Darslik, 110–111-betlar
MaqsadAtmosferaning tarkibi, ahamiyati va qatlamlarini (troposfera, stratosfera va yuqori qatlamlar) bayon qiladi.
Yangi so‘zlar
atmosfera · atmospheretroposfera · troposphere (lowest layer, where weather happens)stratosfera · stratosphere (contains the ozone layer)ozon qatlami · ozone layer
Tushuntirish

Atmosfera – Yerni o‘rab turgan havo qobig‘i. Havoning taxminan 78% i azot, 21% i kislorod, qolgan taxminan 1% i argon, karbonat angidrid va boshqa gazlardan iborat; undan tashqari suv bug‘i va chang ham bor. Atmosfera Yerni kunduzi qizib ketishdan va kechasi qattiq sovishdan saqlaydi, Quyoshning zararli ultrabinafsha nurlarini ushlab qoladi va ko‘pchilik meteoritlarni yer yuziga yetmasdan yondirib yuboradi. Eng pastki qatlam – troposfera: qalinligi qutblarda taxminan 8–9 km, mo‘tadil kengliklarda 10–12 km, ekvatorda 17–18 km. Barcha bulutlar, yog‘in va shamol shu yerda, odamlar ham shu yerda yashaydi; balandlashgan sari harorat har 1000 m da o‘rtacha 6 °C pasayadi. Undan yuqori stratosfera (taxminan 50 km gacha) bo‘lib, unda zararli nurlarni yutadigan ozon qatlami bor. Yuqorida mezosfera, termosfera va ekzosfera joylashgan; havo u yerda juda siyrak, qutb yog‘dulari termosferada ko‘rinadi.

QatlamXususiyati
Troposferaqutbda 8–9 km, mo‘tadilda 10–12 km, ekvatorda 17–18 km; bulut, yomg‘ir, shamol
Stratosfera≈ 50 km gacha; ozon qatlami
Mezosferahavo juda siyrak
Termosferaqutb shu’lalari
Ekzosferahavo juda siyrak
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bahorda bog‘bonlar ochiq, tinch tunlarda sovuq urishidan qo‘rqadi, chunki bulutlar ko‘rpa kabi issiqlikni ushlab turadi. Bulutli tunda esa harorat ko‘pincha yuqoriroq qoladi. Atmosfera Yerning kechasi muzlashidan saqlashini shundan ham ko‘rsa bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Dehqon sovuq xavfi haqida ob-havo xabarini kuzatadi, meteorolog atmosfera qatlamlarini o‘rganadi, uchuvchi yuqori balandliklardagi sharoitni hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir necha kun ertalab tashqi haroratni (deraza termometri yoki ob-havo ilovasidan) bilib boring va ochiq kechadan keyingi hamda bulutli kechadan keyingi ertalabni solishtiring.

Namunalar
km°C12351015200+2
Troposferada yer yuzasida +20 °C bo‘lsa, 3000 m balandlikda: 20 − 6 × 3 = +2 °C.
21%79%kislorodboshqa gazlar
Havoning 100 litrida taxminan 21 litr kislorod bo‘ladi, chunki kislorod 21% ni tashkil qiladi: 100 × 21 : 100 = 21.
Sinfda faoliyat

Atmosfera qatlamlari maketi: A4 qog‘ozga Yer sharini chizing, uning ustiga qatlamlarni rangli yo‘llar bilan ketma-ket (troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera, ekzosfera) joylashtiring, har biriga taxminiy balandligini va u yerda nima bo‘lishini (bulut, ozon, qutb yog‘dusi) yozing. Xavfsizlik: qaychini ehtiyotkorlik bilan ishlating, bo‘yoq va yelimni og‘izga olmang.

Mashq
1
Havo tarkibining asosiy qismini qaysi gazlar tashkil qiladi?
2
Yer yuzasida +18 °C bo‘lsa, troposferada 2000 m balandlikda harorat necha °C bo‘ladi?
3
Ob-havo hodisalari qaysi qatlamda sodir bo‘ladi?
4
Atmosfera bo‘lmasa, Yerda hayot nima uchun qiyinlashardi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z uchun bug‘doy maysasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →