Atmosfera tuzilishi
Atmosfera – Yerni o‘rab turgan havo qobig‘i. Havoning taxminan 78% i azot, 21% i kislorod, qolgan taxminan 1% i argon, karbonat angidrid va boshqa gazlardan iborat; undan tashqari suv bug‘i va chang ham bor. Atmosfera Yerni kunduzi qizib ketishdan va kechasi qattiq sovishdan saqlaydi, Quyoshning zararli ultrabinafsha nurlarini ushlab qoladi va ko‘pchilik meteoritlarni yer yuziga yetmasdan yondirib yuboradi. Eng pastki qatlam – troposfera: qalinligi qutblarda taxminan 8–9 km, mo‘tadil kengliklarda 10–12 km, ekvatorda 17–18 km. Barcha bulutlar, yog‘in va shamol shu yerda, odamlar ham shu yerda yashaydi; balandlashgan sari harorat har 1000 m da o‘rtacha 6 °C pasayadi. Undan yuqori stratosfera (taxminan 50 km gacha) bo‘lib, unda zararli nurlarni yutadigan ozon qatlami bor. Yuqorida mezosfera, termosfera va ekzosfera joylashgan; havo u yerda juda siyrak, qutb yog‘dulari termosferada ko‘rinadi.
| Qatlam | Xususiyati |
|---|---|
| Troposfera | qutbda 8–9 km, mo‘tadilda 10–12 km, ekvatorda 17–18 km; bulut, yomg‘ir, shamol |
| Stratosfera | ≈ 50 km gacha; ozon qatlami |
| Mezosfera | havo juda siyrak |
| Termosfera | qutb shu’lalari |
| Ekzosfera | havo juda siyrak |
Bahorda bog‘bonlar ochiq, tinch tunlarda sovuq urishidan qo‘rqadi, chunki bulutlar ko‘rpa kabi issiqlikni ushlab turadi. Bulutli tunda esa harorat ko‘pincha yuqoriroq qoladi. Atmosfera Yerning kechasi muzlashidan saqlashini shundan ham ko‘rsa bo‘ladi.
Dehqon sovuq xavfi haqida ob-havo xabarini kuzatadi, meteorolog atmosfera qatlamlarini o‘rganadi, uchuvchi yuqori balandliklardagi sharoitni hisobga oladi.
Bir necha kun ertalab tashqi haroratni (deraza termometri yoki ob-havo ilovasidan) bilib boring va ochiq kechadan keyingi hamda bulutli kechadan keyingi ertalabni solishtiring.
Atmosfera qatlamlari maketi: A4 qog‘ozga Yer sharini chizing, uning ustiga qatlamlarni rangli yo‘llar bilan ketma-ket (troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera, ekzosfera) joylashtiring, har biriga taxminiy balandligini va u yerda nima bo‘lishini (bulut, ozon, qutb yog‘dusi) yozing. Xavfsizlik: qaychini ehtiyotkorlik bilan ishlating, bo‘yoq va yelimni og‘izga olmang.