ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Moddaning uch holati va gazlar

Darslar 5–7 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
5

Modda tuzilishi

Darslik, 15–16-betlar
MaqsadModdaning qattiq, suyuq va gaz holatlarini zarralar tuzilishi bilan bog‘lab tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
molekula · molecule (a very small particle of a substance)zarra · particleqattiq jism · solidgaz · gas
Tushuntirish

Tabiatda moddalar uch holatda uchraydi: qattiq, suyuq va gaz. Qattiq jism o‘z shakli va hajmini saqlaydi (yog‘och, qalam, parta). Suyuqlik hajmini saqlaydi, lekin solingan idishning shaklini oladi (sharbat stakanda, piyolada). Gaz esa na shaklni, na hajmni saqlaydi va butun idishni egallaydi (xonadagi havo). Hamma modda ko‘zga ko‘rinmaydigan mayda zarralardan tuzilgan; modda molekulasi shu moddaning juda mayda zarrasidir, masalan suv molekulasi. Zarralarning o‘zi holat o‘zgarganda o‘zgarmaydi: muz, suv va suv bug‘ida zarralar bir xil. Farq zarralarning qanday joylashishi, qanchalik harakatlanishi va bir-biriga qanday ta’sir qilishida.

qattiqsuyuqgaz

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Qattiq
Suyuq
Gaz

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘yindan oldin jismoniy tarbiya o‘qituvchisi to‘pni shamollatadi. Havo to‘pga kirib, uning butun ichki qismini to‘ldiradi, ya’ni gaz idishini to‘ldirgandek tarqaladi. Yonidagi shisha idishdagi suv esa shishaning shaklini oladi, to‘pning qattiq qobig‘i esa shaklini o‘zi saqlaydi.

Kim ishlatadi

Idishlarni tanlaydigan qadoqlovchi suyuqlik uchun qanday idish kerakligini biladi, quruvchi qattiq materiallarni tanlaydi, shinomontajchi g‘ildirakka havo to‘ldiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab sumkangizni oching va qaysi narsalar o‘z shaklini o‘zi saqlashini, qaysilari shaklini idishga moslashtirishini o‘ylab ko‘ring. Sumka ichidagi havoni ham unutmang.

Namunalar
Suv uch holatda: muz (qattiq), suv (suyuq), bug‘ (gaz). Uchalasida ham zarralar – suv molekulalari; ular muzda zich joylashgan, bug‘da esa bir-biridan juda uzoq.
Odam tanasida ham uch holat bor: suyaklar – qattiq, qon – suyuq, o‘pkadagi havo – gaz.
Sinfda faoliyat

Tajriba: igna o‘rnatilmagan uchta plastik shpris oling. Birinchisida havo, ikkinchisida suv, uchinchisida quruq qum bo‘lsin. Uchini barmoq bilan yopib, porshenni bosing. Havo sezilarli siqiladi, suv deyarli siqilmaydi, qum esa siqilmaydi. Natijani jadvalga yozing. Xavfsizlik: faqat ignasiz shpris ishlating, suvni to‘kmang (sirpanish xavfi), qum ko‘zga tushmasin.

Mashq
1
Moddaning uch holatini ayting va har biriga bittadan misol keltiring.
2
Qaysi holatdagi modda idish shaklini oladi, lekin hajmini saqlaydi?
3
Muz, suv va suv bug‘ida zarralar bir xilmi? Farq nimada?
4
Nima uchun gaz butun idishni to‘ldiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFan kuni uchun stollarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →